Sprawozdanie z ogólnopolskiej konferencji naukowej pt. „(Re)kodyfikacja czy nowelizacja – działalność Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego i Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego” zorganizowanej w ramach Radomskich Spotkań Prawników (Radom, 17.10.2025 r.)
Panel trzeci, moderowany przez dr hab. Joannę Bodio, prof. UMCS, poświęcony był prawu cywilnemu – postulatom de lege lata i de lege ferenda. W pierwszej kolejności wystąpienie pt. „Ochrona dóbr osobistych i prawa własności intelektualnej” przedstawiła prof. dr hab. Krystyna Szczepanowska-Kozłowska (UW), członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, która wyraziła radość z rosnącego znaczenia prawa własności intelektualnej w strukturze prawa cywilnego. Konieczność zmian w zakresie ochrony dóbr osobistych i praw własności intelektualnej bierze się z dwóch głównych powodów. Pierwszy wynika z dotychczasowego pomijania prawa własności intelektualnej przez cywilistów. Nie weszło ono do Kodeksu cywilnego. Drugi obejmuje obecny rozwój technologiczny. Komisja kodyfikacyjna pochyla się nad katalogiem dóbr osobistych oraz ścisłym powiązaniem ochrony dóbr osobistych z osobami fizycznymi. W przeciwieństwie do ochrony interesów majątkowych i niemajątkowych osób prawnych, która powinna być dostosowana do instytucji osoby prawnej. Ponadto w ocenie komisji obecnie brakuje konstrukcji naruszenia dobra osobistego przez zaniechanie. W dalszej części prelegentka skupiła się na proponowanych rozwiązaniach prawnych w zakresie dóbr osobistych, takich jak wprowadzenie do Kodeksu cywilnego rozdziału o dobrach osobistych, dopasowanie systemu prawnego do rozwoju technologicznego, podając za przykład unijny akt o usługach cyfrowych funkcjonujący od 2024 r. Wskazała także na brak rozwiązań w zakresie dezinformacji oraz naruszenia dóbr osobistych w internecie.
Dr Sylwia Kotecka-Kral (UWr), uczestnicząca w pracach zespołu roboczego do spraw cyfryzacji postępowania cywilnego, przygotowała wystąpienie pt. „Informatyzacja postępowania cywilnego”. Obecnie w sądach powszechnych funkcjonuje wiele systemów teleinformatycznych i brak jest jednolitego systemu repetoryjno-biurowego. Akta spraw prowadzone są przede wszystkim w postaci tradycyjnych teczek, do których wszywa się także elektroniczne nośniki danych. Brak jest przestrzeni dyskowej, w której możliwe byłoby przechowywanie dokumentów elektronicznych. Proces informatyzacji postępowania cywilnego powinien być przeprowadzony w sposób sprawiedliwy, z zachowaniem prawa do sądu oraz sprawiedliwości proceduralnej. Prelegentka zwróciła także uwagę, że obecnie nie jest możliwe wykorzystanie sztucznej inteligencji w postępowaniu sądowym, bowiem AI nie jest jeszcze gotowe do takiego wykorzystania, nie jest chroniona prawem pracy, a także z uwagi na niemożność stwierdzenia, czy system ten zachowywałby się w sposób bezstronny. Ponadto podkreśliła, iż informatyzacja postępowania cywilnego mogłaby skrócić czas oczekiwania na rozstrzygnięcie, ograniczyć koszty sprawowania wymiaru sprawiedliwości, jak i umożliwiłaby nieograniczony dostęp do rejestrów. Na koniec prelegentka wskazała, że obecnie trwają prace nad ewentualnym dalszym wykorzystaniem portalu informacyjnego, m.in. poprzez możliwość składania pism, prowadzenie w sposób wyłącznie elektroniczny akt w niektórych rodzajach spraw czy pełną informatyzację tych postępowań, tj. wprowadzenie repozytorium elektronicznych wyroków sądowych, wyrok elektroniczny czy transkrypcje sporządzane w sposób automatyczny przy wykorzystaniu rozpoznawania mowy.
Następnie adw. Jarosław Grabkowski (IA w Radomiu) pochylił się nad problematyką „Dyrektywa anty-SLAPP z perspektywy pełnomocnika”. Chodzi o strategiczne pozwy przeciwko porządkowi społecznemu. Jest to swego rodzaju policzek wymierzony w debatę publiczną, mający na celu stłumienie jej przez silne grupy i inne podmioty, a skierowane przeciwko dziennikarzom i innym osobom fizycznym, które wypowiadają się w kwestiach społecznie istotnych. W Polsce liczba pozwów SLAPP w odniesieniu do generalnej liczby pozwów, jest znikoma, jednak w skali Europy liczba ta jest znacząca, ok. 100–200 rocznie. W związku z narastającym problemem, Parlament Europejski i Rada Europejska postanowiły wdrożyć dyrektywę w sprawie ochrony osób angażujących się w debatę publiczną, zawierającą minimalne regulacje dotyczące debaty publicznej. Trwają także prace nad wdrożeniem przepisów o debacie publicznej. Przykładową wytyczną tych przepisów jest możliwość oddalenia powództwa jako oczywiście niezasadnego zmierzającego wyłącznie do naruszenia debaty publicznej, w terminie 6 miesięcy. Choć pojawia się także definicja pojęcia debaty publicznej, to jednocześnie brak kryterium różnicy pomiędzy potencjałem podmiotu atakującego a atakowanego. W rzeczywistości pojedyncza osoba w postaci dziennikarza czy aktywisty, broniąca własnych i społecznie istotnych interesów, nie ma możliwości obrony przed podmiotami sfery publicznej.
W referacie pt. „Model wspierania podejmowania decyzji zamiast ubezwłasnowolnienia” r.pr. dr Magdalena Witkowska (OIRP w Kielcach) przedstawiła konieczność wprowadzenia nowych regulacji prawnych, które zastąpiłyby obecnie istniejącą instytucję ubezwłasnowolnienia. Zmiany te uwarunkowane są realizacją międzynarodowych standardów w zakresie ochrony praw człowieka na poziomie systemu powszechnego, jak również wynikają z zaleceń m.in. Komitetu Ministrów Rady Europy dotyczących ochrony prawnej osób z niepełnosprawnościami, orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego czy też opublikowanej strategii na rzecz osób niepełnosprawnych 2021–2030. Aktualnie przedstawiony został projekt ustawy, w którym zaproponowano cztery nowe instrumenty mające zastąpić instytucję ubezwłasnowolnienia. Pierwszym jest umowa asysty prawnej, na mocy której asystent prawny miałby zobowiązać się do wsparcia osoby wymagającej pomocy w korzystaniu przez nią ze zdolności do czynności prawnych w zakresie spraw objętych umową, udzielania niezbędnych wyjaśnień w zakresie samej czynności czy jej skutków oraz składania oświadczeń woli w imieniu osoby wspieranej w jej obecności. Co istotne, w obrocie prawnym asystent nie występowałby w imieniu osoby wspieranej, lecz ona miałaby występować w swoim imieniu. Drugim instrumentem jest pełnomocnictwo rejestrowane, będące jednostronną czynnością prawną na przyszłość polegającą na umożliwieniu osobie potrzebującej wsparcia udzielenia pełnomocnictwa na wypadek, gdyby w przyszłości – z uwagi na swój stan zdrowia – nie mogła kierować swoim postępowaniem. Kurator reprezentujący występowałby w sytuacji konieczności ochrony interesów osoby pełnoletniej, która w określonym zakresie nie byłaby w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Ochrona interesów osoby wspieranej byłaby również zadaniem kuratora wspierającego, jednak instytucja ta wykorzystywana byłaby w sytuacji, gdy stan zdrowia osoby wspieranej nie uzasadniałby konieczności wprowadzenia kuratora reprezentującego. Rola kuratora wspierającego ograniczona byłaby jedynie do wspierania działania osoby potrzebującej pomocy.
W ostatnim panelu, prowadzonym przez adw. Mirosława Kopcia (URad), poruszono problematykę prawa karnego – postulatów de lege lata i de lege ferenda. Pierwszym referentem była prof. UJ dr hab. Agnieszka Barczak-Opustil, członkini Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego i przewodnicząca zespołu problemowego dot. systemu środków zabezpieczających i ich wykonywania, która przygotowała wystąpienie pt. „System środków zabezpieczających i ich wykonywania”. Podkreśliła, że aktualny system ww. środków jest nieefektywny i niewydolny. Wynika to z częstego orzekania izolacyjnych środków zabezpieczających wobec sprawców czynów zabronionych o niedużej społecznej szkodliwości, przy jednoczesnym braku dobrze funkcjonującego systemu wolnościowych środków zabezpieczających i przepisów wykonawczych, które nie pozwalają organom orzekającym wydać lub uchylić środka zabezpieczającego w postaci detencji. Zespół ds. systemu środków zabezpieczających i ich wykonywania pracuje na dwóch płaszczyznach – zmian pilnych, związanych z aktualnymi problemami pojawiającymi się w ramach orzekania i wykonywania środków zabezpieczających oraz zmian systemowych, związanych z przebudową i rozbudową istniejących w Kodeksie karnym środków zabezpieczających, a także zsynchronizowaniem ich z innymi środkami. Prelegentka przedstawiła także proponowane zmiany w Kodeksie karnym i Kodeksie karnym wykonawczym, które mają na celu racjonalizowanie orzekania i wykonywania pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Przede wszystkim to doprecyzowanie czynów zabronionych, których popełnienie przez sprawców niepoczytalnych lub działających w stanie ograniczonej poczytalności stanowi przesłankę orzeczenia izolacyjnego środka zabezpieczającego, zmniejszenie liczby osób przebywających w zakładach detencyjnych przez dopuszczenie orzekania na etapie postępowania głównego terapii z zastrzeżeniem możliwości jej późniejszej zmiany na pobyt w zakładzie psychiatrycznym, jak również umożliwienie orzekania administracyjnych środków zabezpieczających. Opracowywane jest także rozwiązanie praktycznego problemu związanego z obowiązkowym uczestnictwem osoby niepoczytalnej w rozprawie.
Adw. Anna Gębczyk (IA w Radomiu) przedstawiła referat pt. „Środki zapobiegawcze z perspektywy obrońcy”. W ocenie prelegentki tymczasowe aresztowanie powinno być wyjątkowe, a w praktyce stosowane jest zbyt często, pomimo iż w prawie przewidziane są inne środki zapobiegawcze o charakterze wolnościowym. Tymczasem środek ten nie jest tylko decyzją procesową. Jest to moment, który potrafi zmienić życie człowieka, dotykający go jeszcze przed orzeczeniem wyroku. W praktyce środek ten stosowany jest często w celu skłonienia podejrzanego na działań ułatwiających prowadzenie postępowania, tymczasem jego celem powinno być zabezpieczenie postępowania. Dalej prelegentka zwróciła uwagę, że postępowanie aresztowe często ogranicza równość stron. Obrońcy nierzadko uzyskują dostęp do akt tuż przed posiedzeniem lub też materiał dowodowy przekazywany jest im w szczątkowym zakresie. Co więcej, obrońcy często muszą prosić o dostęp do akt. Na koniec prelegentka wyraziła apel, by zmiany dotyczyły nie tyle przepisów, co podejścia do ich stosowania. Każda decyzja o zastosowaniu tymczasowego aresztowania powinna być podejmowana z najwyższą rozwagą. Jedyną przesłanką do zastosowania tymczasowego aresztowania nie powinna być wyłącznie groźba wysokiej kary. Prelegentka zostawiła słuchaczy z pytaniem, czy projektowane obecnie zmiany staną się początkiem nowego myślenia o środkach zapobiegawczych, czy pozostaną jedynie próbą naprawienia systemu?
Tę część konferencji zamknęło wystąpienie r.pr. Macieja Pięty (OIRP w Kielcach), który przedstawił referat pt. „Reforma prawa wykroczeń – wybrane zagadnienia”. Prelegent rozpoczął wystąpienie od pytania, czy po blisko 60 latach od wejścia w życie Kodeksu wykroczeń nie należy uznać go za anachroniczny i w konsekwencji czy nie należy zastanowić się nad pojęciem wykroczeń i instrukcjami prawa wykroczeń? Następnie przeszedł do omówienia proponowanych zmian w zakresie m.in. art. 119, 120, 122 i 124 KW, tj. czynów przepołowionych. Nowelizacja wskazanych przepisów wprowadzona z dniem 1.10.2023 r. podwyższyła próg ustawowy uznania tych czynów jako wykroczeń do poziomu 800 zł w zakresie przedmiotu czynu czy wyrządzonej szkody. Obecne prace nowelizacyjne miały usunąć wskazany próg kwotowy i umieścić w art. 130 KW regulację, zgodnie z którą określonych przepisów nie stosuje się do sprawców czynu, których wartość nie przekracza 800 zł. W ocenie prelegenta propozycja zmiany brzmienia wskazanych przepisów nie jest klarowna i może prowadzić do zakończenia podziału pomiędzy przestępstwem a wykroczeniem. Czytelnik przepisu mógłby wyciągnąć wniosek, że jednocześnie występuje przestępstwo i wykroczenie, a w konsekwencji dojdzie do rezygnacji z koncepcji czynów przepołowionych. W efekcie kradzież mogłaby stać się przestępstwem, a dodatkowo do kwoty 800 zł byłaby wykroczeniem. Ponadto prelegent zwrócił uwagę na nowelizacje w zakresie przeniesienia regulacji z Kodeksu postępowania karnego, np. art. 39 § 1a do Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.
Podsumowania i formalnego zamknięcia konferencji dokonał Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Radomskich Spotkań Naukowych r.pr. dr hab. Mariusz Wieczorek prof. UMCS, który wskazał, że termin organizowania konferencji nie jest przypadkowy, bowiem 17 października jest dniem wejścia w życie Konstytucji RP. Wskazał, iż w trakcie konferencji prelegenci wykazali, jak szeroko zakrojone są obecnie prace podejmowane przez komisje kodyfikacyjne. Podkreślił także, jak wielką wartość merytoryczną mają te komisje, a efekty ich prac, ze względu na ich merytoryczną wartość wynikającą z zaangażowana przedstawicieli świata nauki i praktyki, powinny mieć szczególny status w toku procesu legislacyjnego.
Opracowanie: Kamila Fituch