• Prawo ustrojowe
  • Artykuł pochodzi z numeru IUSTITIA 2(40)/2020, dodano 13 października 2020.

Rewolucja cyfrowa w sądownictwie – przegląd obszarów i narzędzi wzmacniania efektywności wymiaru sprawiedliwości

Łukasz Małecki-Tepicht

(inne teksty tego autora)

pobierz pdf

Autor poświęca niniejszy artykuł pamięci Matki
– mec. Anny Małeckiej-Tepicht (1945–2019).

 

Celem niniejszego artykułu jest przeanalizowanie czynników wpływających na efektywność organizacyjną wymiaru sprawiedliwości z wykorzystaniem rozwiązań informatycznych. W pierwszej części arty­kułu zostanie omówione zagadnienie relacji ładu informatycznego do ładu organizacyjnego w wymiarze sprawiedliwości. Następnie autor zaprezentuje wybrane rozwiązania międzynarodowe oraz na tym tle przedstawi możliwe rozwiązania o charakterze doraźnym w polskim wymiarze sprawiedliwości. Artykuł zakończy ilustracja rekomendowanych rozwiązań docelowych, które na trwałe powinny zwiększyć efektywność realizacji usług publicznych w omawianym obszarze.

Ład organizacyjny oraz ład informatyczny

Spadającej dynamice opanowania wpływu spraw sądowych należy się przyjrzeć od nowa – z perspektywy narzędzi, które tworzą ład organizacyjny (ang. governance) oraz ład informatyczny (ang. IT governance). Zarówno procedury jak i środowisko pracy jednostek wymiaru sprawiedliwości mają wpływ na efektywność końcową. Pracom legislacyjnym muszą towarzyszyć istotne zmiany w zakresie sposobu codziennej pracy, bez ustępstw dla takich atrybutów sprawowania wymiaru sprawiedliwości jak równość, dostępność i jawność.

Dotychczasowa perspektywa dywersyfikacji narzędzi nadzoru oraz operowanie prostymi wskaźnikami efektywności sądów jest drogą, która była i jest nieskuteczna. Oprócz kryzysów: efektywnościowego oraz politycznego, wymiar sprawiedliwości mierzy się z kryzysem związanym z epidemią koronawirusa. Te trzy czynniki prowadzą do zapaści i przy braku radykalnych zmian w zakresie ładu organizacyjnego oraz informatycznego wyjście z zapaści będzie pracą na długie lata, bez perspektywy określonych w najbliższym czasie realnych sukcesów.

Priorytetem powinny się stać inicjatywy w obszarze informatyzacji. Zarówno te duże – ważne dla interesariuszy wymiaru sprawiedliwości w całym kraju – jak i mniejsze – dla poszczególnych sądów. W dalszej części artykułu przedstawiony został przegląd wybranych obszarów, w których możliwe jest pilne wykorzystanie rozwiązań informatycznych o charakterze tymczasowym oraz pomysły nad rozwiązaniami docelowymi.

Przykłady rozwiązań międzynarodowych

Na wydatki w obszarze informatyzacji należy patrzeć przez pryzmat korzyści interesariuszy, a nie kosztów, które towarzyszą każdej transformacji cyfrowej. Nie oznacza to oczywiście, żeby zignorować zagadnienia efektywności kosztowej wydatków publicznych. Chodzi jednak o to, żeby domniemywać korzyść efektów skali w digitalizowanych procesach wymiaru sprawiedliwości w Polsce. Nakłady na informatyzację sądownictwa nie zwracają się w postaci wpływów do budżetu, ale w ilości i jakości realizacji spraw. Grupa robocza usług wewnętrznych w ramach inicjatywy Jakości ­Administracji Publicznej oraz Innowacji Komisji Europejskiej wypracowała szereg narzędzi dla praktyków m.in. w obszarze jakości systemów sądownictwa. Do przykładowych narzędzi wzmacniających jakość usług wymiaru sprawiedliwości uznano m.in. niżej wymienione dobre praktyki.

Rozwiązanie łotewskie, gdzie przyjazny dla użytkownika portal wymiaru sprawiedliwości obejmuje takie e-usługi jak:

•    składanie spraw on-line do sądów wraz z aktami spraw;

•    wypełnianie i przesyłanie elektronicznych formularzy ­on-line;

•    kalkulator umożliwiający obliczenie opłat sądowych;

•    monitorowanie statusu spraw;

•    kalendarz pokazujący dostępność adwokatów i prokuratorów w celu zmniejszenia liczby odroczonych rozpraw1.

Rozwiązanie estońskie jest porównywalne do koncepcji Centralnego Systemu Sądowego CaSuS i obejmuje tzw. hurtownię danych referencyjnych (nazwaną e-plikiem), dzięki której:

•    eliminowane jest wielokrotne wprowadzanie tych samych danych (tzw. eliminacja nadmiarowości);

•    możliwe jest centralne przechowywanie plików;

•    korzystają z nich użytkownicy końcowi z różnych grup, np. pracownicy różnych podmiotów w wymiarze sprawiedliwości – np. zarówno sędziowie, jak również pracownicy administracyjni, księgowość czy controlling;

•    dostępne są statystyki zarówno szczegółowe, jak i skonsolidowane;

•    zapewniony jest szybszy i lepszy dostęp do danych i wymiaru sprawiedliwości;

•    wzrasta jakość przetwarzanych w wymiarze sprawiedliwości danych;

•    jest bezpieczniejszy i bardziej wiarygodny niż, systemy papierowe2.

Istnieje wiele systemów informatycznych, wpływających na wymiar sprawiedliwości. Są one jednak od siebie rozdzielone. W większości systemy te nie są połączone z innymi systemami, z których korzystają pracownicy wymiaru sprawiedliwości i strony postępowań. Konieczne jest wykorzystanie szans, jakie daje interoperacyjność3. Cecha ta oznacza możliwości komunikowania się i wymiany danych, dokumentów i informacji pomiędzy co najmniej dwoma systemami. Interoperacyjność jest znana dostawcom rozwiązań IT, jednak wymaga nakładów i współpracy podmiotów, które „na co dzień” ze sobą konkurują. Są jednak znane przykłady usług realizowanych na rzecz sektora publicznego, gdzie firmy IT realizowały przedsięwzięcia integrujące dotychczas rozdzielone od siebie systemy.

Strona 1 z 512345