Sądy rodzinne. Cudów nie ma, a dobro dziecka czeka w nieskończoność
Mit o wszechwładzy i wszechmocy
Pewna instytucja samorządowa napisała do sądu rodzinnego wniosek o wgląd w sytuację rodziny – z prośbą o „uzdrowienie sytuacji w rodzinie”. Pismo dotyczyło konfliktu osób w podeszłym wieku, dokuczających sobie wzajemnie, gdzie w gospodarstwie domowym nie było małoletnich i sąd nie miał podstaw do jakiegokolwiek działania. Na marginesie, nawet gdyby sąd mógł zadziałać, to oczywiście nie mógłby wydać postanowienia o treści „uzdrowić sytuację w rodzinie”, a nawet gdyby je wydał, to miałoby taką samą moc jak recepta lekarska przykładana na ranę.
Powyższy przypadek stanowi pewien wyraz powszechnego mniemania o omnipotencji sądów rodzinnych. O uniwersalnym uprawnieniu do ingerowania z urzędu we wszystkie sprawy związane z dzieckiem, osobą dorosłą czy rodziną, a także o wszechmocy sądu, wierze, że sąd, i to natychmiast, wyda postanowienie, które samo przez się od razu usunie wszelkie problemy. Tymczasem sąd rodzinny nie może na przykład wydać zarządzeń wobec toksycznego domownika niebędącego rodzicem dziecka, nie może też zmusić dorosłego uzależnionego od narkotyków do podjęcia leczenia. A tam gdzie sąd działać może, to z uwagi na niezbędne procedury nie może działać ekspresowo, np. natychmiastowo umieścić chorego psychicznie w szpitalu psychiatrycznym. A nawet gdy sąd może działać i postanowienie kończące postępowanie w sprawie wyda – to osobną kwestią jest jego wykonanie i skuteczność powziętych środków. Bo właśnie orzeczenie sądu rodzinnego czasem bywa tylko papierem, receptą, na której zapisane leki są w praktyce niedostępne albo których osoby, których recepta dotyczy nie chcą przyjmować.
Ile spraw prowadzi sędzia naraz?
Kilka lat temu sędziów rodzinnych było około tysiąca i ta liczba nie ulega zmianom. Jeden sędzia przypada na kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców obszaru właściwości sądu. Jest wiele sądów, gdzie orzeka tylko jeden sędzia rodzinny. Sędziów rodzinnych jest za mało, co nawet zauważył w swoim raporcie za 2020 r. poprzedni Rzecznik Praw Dziecka, ale akurat w tej kwestii jego głos nie wybrzmiał.
Jakie referaty mają sędziowie rodzinni? Ile spraw załatwiają? Ile spraw prowadzi sędzia naraz? Ile spraw w toku leży w jego szafach? To zależy, bo pomiędzy sądami są znaczne różnice. Takich spraw jest około 200–800 w postępowaniu rozpoznawczym i 200–500 w wykonawczym. Zdarzają się więc przypadki, gdy sędzia rodzinny prowadzi jednocześnie ponad 1000 (tysiąc) spraw! Natomiast referaty po 500–600 spraw, w tym 300 spraw do rozstrzygnięcia są normą.
Do referatu sędziego rodzinnego wpływa miesięcznie około 80–150 spraw. Część z nich da się załatwić od ręki na posiedzeniu niejawnym, ale część będzie trwała i 3 lata, część zaś zostanie potem skierowana do postępowania wykonawczego (nadzory nad rodzicami, opiekunami, nieletnimi) – w ten sposób po pewnym czasie gromadzi się referat kilkuset spraw, a mogą zdarzyć się sprawy po koledze, który awansował, odszedł czy długotrwale choruje. Nawet więc, jeśli sędzia zakończy miesięcznie 100 spraw, to i tak w szafach permanentnie ma na biegu 600. A do każdej wpływają pisma, którymi trzeba się zająć, w każdej sprawie podejmować czynności. Trudno też odkładać w nieskończoność podejmowanie czynności w postępowaniu wykonawczym.
Czy jest możliwe w tych warunkach rozstrzyganie spraw w rozsądnym i adekwatnym do ich życiowej wagi terminie? Pytanie nie wymaga odpowiedzi.
W sądach okręgowych, gdzie prowadzone są sprawy rozwodowe, gdy nie ma osobnych wydziałów rodzinnych – bywa gorzej, gdyż wydziały cywilne zasypane są sprawami dotyczącymi kredytów frankowych i borykają się z brakami kadrowymi.
Wszystkie (prawie) sprawy sądów rodzinnych
Warto w tym miejscu przedstawić rodzaje spraw, którymi zajmują się sądy rodzinne. Proszę wziąć trzy zakreślacze: zielony, żółty i pomarańczowy. Najpierw pomarańczowy – by zakreślić sprawy, które w ocenie Czytelnika mogą być bardzo pilne z punktu widzenia interesu obywatela-strony postępowania lub interesu dziecka (które w obecnym systemie w postępowaniach opiekuńczych stroną nie jest, ale to na marginesie). Potem pisak żółty – sprawy ważne, ale których rozpoznanie może do kilku miesięcy poczekać. Jeżeli coś zostanie – sprawy, przy których Czytelnik, gdyby był stroną, mógł poczekać na przykład rok na zakończenie – proszę zakreślić na zielono: ustalenie ojcostwa i roszczenia z tym związane, zaprzeczenie ojcostwa, alimenty, obniżenie alimentów, podwyższenie alimentów, ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, rozwiązanie przysposobienia, zwrot bezpodstawnie wyegzekwowanego świadczenia, ustalenie macierzyństwa, zaprzeczenie macierzyństwa, zaspokojenie potrzeb rodziny, roszczenia regresowe, zezwolenie na zawarcie małżeństwa przez pełnomocnika, zwolnienie od obowiązku przedstawienia dokumentu potrzebnego do zawarcia małżeństwa, ustanowienie kurateli dla osoby nieobecnej, ustanowienie kurateli dla osoby niepełnosprawnej, ustanowienie opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną, przyznanie opiekunowi wynagrodzenia za opiekę, rozstrzygnięcie w istotnych sprawach rodziny, zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, nakazanie wypłacenia wynagrodzenia za pracę do rąk drugiego małżonka, ustanowienie kurateli dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, sprawy z ustawy z 5.12.1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – zgody na zabiegi medyczne, sprawy z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – badanie zasadności przyjęcia pacjenta bez jego zgody, umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym bez zgody, umieszczenie w domu pomocy społecznej, zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem ubezwłasnowolnionego, przysposobienie, odebranie oświadczenia o wyrażeniu zgody na przysposobienie małoletniego bez wskazania osoby przysposabiającej, o pozbawienie, zawieszenie, ograniczenie, przywrócenie władzy rodzicielskiej, zmianę postanowienia (wyroku rozwodowego) w zakresie władzy rodzicielskiej, zezwolenie kobietom na zawarcie małżeństwa – ze względu na brak wieku, ustanowienie opieki nad osobą małoletnią, przyznanie opiekunowi wynagrodzenia, ustanowienie kuratora małoletniego, ustanowienie reprezentanta dziecka, odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką, zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka w razie braku porozumienia między rodzicami, sprawy o pobranie tkanek do przeszczepu od małoletniego, umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, ustalenia miejsca pobytu małoletniego, ustalenie kontaktów z małoletnim, zakaz kontaktów z małoletnim, zezwolenie na wydanie paszportu, wydanie z urzędu zarządzeń opiekuńczych, rozwiązanie rodziny zastępczej, przyjęcie oświadczenia o uznaniu ojcostwa, ustanowienie opiekuna tymczasowego dla małoletniego obywatela Ukrainy, zabezpieczenia alimentów przed urodzeniem dziecka, zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego, wgląd w sytuację małoletniego, wgląd w sytuację nieletniego.
I jak wygląda grafika?