Wsparcie eksperckie sądownictwa w perspektywie koncepcji zarządzania wiedzą
II. Koncepcja instytucji biegłego a oczekiwane kompetencje
Pozytywnie należy się odnieść do zasadniczej koncepcji, w ramach której biegły sądowy to „nie zawód, a pełnienie funkcji przez osoby, które mają wysokie kompetencje w różnych dziedzinach i mogą je wykorzystać dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości”7. Przyjmując założenie, że biegły sądowy ma źródła zarobkowania w swojej dziedzinie, a praca dla sądu ma charakter uzupełniający należy zwrócić uwagę na kilka zagadnień. E. Gruza zwraca uwagę na pozorność systemu szkoleń, w ramach którego obecnie biegli podwyższają swoją wiedzę i kompetencje w podmiotach o niesprawdzonych kompetencjach. Jako odpowiedź na tę lukę stanu obecnego dostrzega w testach biegłości. Dzięki powtarzanym systematycznie testom biegłości biegły sądowy poddający się okresowej ocenie będzie podchodził samokrytycznie do swoich umiejętności, a dzięki temu zostanie odbudowane zaufanie do biegłych8. Zaprezentowany projekt założeń do ustawy o biegłych uwzględnia propozycje ocen okresowych. Równocześnie badania G. Edmonda wskazują na problemy, których projekt założeń do ustawy nie uwzględnia. Analizował on kwestie błędów poznawczych wynikających ze zbytniego zaufania do kwalifikacji formalnych bądź, kwestii proceduralnych, a zbyt małego zorientowanego na sposób wywodu i wnioskowania biegłego9 . Podkreśla on, że test rzetelności opinii nie musi prowadzić do wzrostu jakości tychże, a sędziowie oceniają biegłych głównie przez pryzmat formalnych kwalifikacji i doświadczenia, marginalizując analizę procesu wnioskowania. Ponadto zauważa, że mechanizmy kontradyktoryjności nie eliminują nierzetelnych opinii, ponieważ strony często nie mają zdolności do ich skutecznego podważenia. G. Edmond konkluduje, że biegły powołany przez sąd nie rozwiązuje problemu jakości wiedzy, a jedynie przesuwa ciężar zaufania do rozstrzygnięcia wydanego na podstawie opinii biegłego.
Projekt założeń do ustawy o biegłych nie daje wglądu w oczekiwany profil kompetencyjny przyszłych biegłych, a z kontekstu dostępnych zasobów wynika, że koncentruje się na jednej z wielu cech, jaka przypisywana jest biegłym, dotyczącej ich wiedzy, która uzupełnia wiedzę sądu. Niemniej w literaturze przedmiotu profil kompetencyjny biegłego sądowego daleko wykracza poza wyłącznie wiedzę merytoryczną w dziedzinie specjalizacji biegłego. Wiedza jest oczywiście pierwszym i zasadniczym powodem, dla którego w ogóle biegli są w sądach potrzebni. Niemniej istnieją zdefiniowane katalogi kompetencji szczegółowych, które odnoszą się do umiejętności, wiedzy i postawy. R. Horne i J. Mullen identyfikują dodatkowo takie kompetencje jak10:
1) zrozumienie całego kontekstu opiniowanego zagadnienia;
2) umiejętność wyrażania opinii w sposób zrozumiały i sensowny;
3) jasność w formułowaniu wniosków;
4) elastyczność rozumianą jako umiejętność odniesienia się do nowych wniosków lub wiedzy przedstawianej przez strony;
5) profesjonalizm w odniesieniu do zarządzania emocjami (np. odpowiedź na krytykę bez obrażania się i unikania punktowania strony przeciwnej);
6) umiejętność współpracy z innymi biegłymi;
7) odporność na naciski i krytykę, niewycofywanie wniosków pod wpływem doraźnych oczekiwań stron;
8) umiejętność pracy w zespole – tj. w całym kontekście sądu (np. współpraca z sądem, komunikacja z pełnomocnikami stron w czasie rozprawy, komunikacja z pracownikami administracyjnymi sądu).
W obszarze nowych technologii dochodzi do dynamicznych zmian. Poziom biegłości w zakresie szeroko pojętych dziedzin technicznych (np. informatycznym, cyberbezpieczeństwa itp.) może okazać się niewystarczający w tematach szczegółowych dotyczących danej sprawy. Jak zauważają G. Horsman i B. Shavers chociaż praktyk może być uznany za biegłego w ramach wstępnego etapu rozpoznawanej sprawy, po jej rozpoczęciu późniejsze analizy mogą spowodować, że biegły będzie musiał zawiesić lub wycofać się z roli ze względu na ryzyko, że dalsze kontynuowanie prac spowoduje, że będzie on działał poza zakresem swoich kompetencji. Biegły musi uznać, kiedy osiągnął granice swojej wiedzy specjalistycznej i nie może dalej pełnić swojej funkcji11. Procedowany projekt nie pozwala ocenić, czy i w jakich sytuacjach powołany biegły powinien zrezygnować z wydania opinii lub sąd powinien odmówić przyjęcia opinii.
Kolejnym wyzwaniem, dostrzeganym dotychczas w ograniczonym stopniu jest kwestia kompetencji sądów w zakresie zlecenia opinii i współpracy z biegłymi. Na aspekt efektywności współpracy organu procesowego z biegłym, w obszarze wskazania zakresu ekspertyzy oraz terminowości prac wskazuje G. Kopczyński. Postuluje adekwatne i szczegółowe określenie specjalizacji i profesjonalizmu biegłego oraz wzmocnienie nadzoru nad terminowością sporządzania opinii12. Kolejnym zagadnieniem w tym obszarze jest opracowanie spójnego modelu współpracy sądów z biegłymi, uwzględniającego sposób oceny pracy biegłych przez sąd, w oparciu o najnowszą wiedzę z zakresu psychologii prawa. Eksperyment przeprowadzony przez zespół C.T. Parrott wskazuje, że niekompetencja biegłego może sprzyjać sympatii w ocenie jego pracy, a kompetencja biegłego, może utrudniać zaufanie, ze względu na niechęć jako skutek asymetrii kompetencji13. Jak zauważa Ch. Ferguson biegli medycyny sądowej mogą napotkać zaskakujące pytania, niezrozumienie ze strony sędziów i ławników oraz błędne przywołania przez obrońców podczas późniejszych argumentacji prawnych14. Stąd wyzwaniem są nie tylko kompetencje komunikacyjne biegłego, ale również kompetencje komunikacyjne sądu względem biegłych.
Istotną kwestią, która nie została podkreślona w projekcie założeń do ustawy o biegłych jest kwestia skutecznej komunikacji biegłego z wymiarem sprawiedliwości. Jak wskazuje L. Hackman nieprawidłowa komunikacja w tej dziedzinie może odgrywać dużą rolę w przypadkach pomyłek sądowych15. W tym obszarze istnieją sprawdzone i przez lata doskonalone modele komunikacji wiedzy eksperckiej odbiorcom raportów. Przez analogię można posłużyć się przykładem z dorobku innej grupy zawodowej, która również komunikuje rezultaty swojej pracy interesariuszom o zróżnicowanej wiedzy technicznej, tj. audytorów wewnętrznych. W ramach Globalnych Standardów Audytu Wewnętrznego, wydanych przez Instytut Audytorów Wewnętrznych znajduje się wymóg, że informacja powinna być obiektywna, jasna, zwięzła, konstruktywna, kompletna i dostarczona na czas (terminowa)16. W szczegółowych opisach standardów zawodowych audytorzy znajdują odpowiedź, jak spełniać poszczególne – wyżej wskazane – atrybuty poprawnie przekazanej informacji ze zrealizowanych prac.
W dalszych etapach uregulowania omawianego obszaru funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości wartościowe byłoby skorzystanie z istniejących modeli i profili kompetencyjnych zarówno biegłych sądowych, jak i innych analogicznych profesji realizujących zadania zapewniające i doradcze.