Wsparcie eksperckie sądownictwa w perspektywie koncepcji zarządzania wiedzą
V. Projekt założeń do ustawy o biegłych sądowych w perspektywie koncepcji zarządzania wiedzą
Twórcy klasycznego modelu zarządzania wiedzą – T.H. Devenport oraz L. Prusak28 zdefiniowali cztery główne bariery w tym obszarze. Są to bariery: technologiczne, organizacyjne, kulturowe oraz kompetencyjne. Przedstawiona dalej tabela jest próbą interpretacji powyższych czterech barier zarządzania wiedzą, wraz z przypisaniem każdej z tych barier wyzwań dla wymiaru sprawiedliwości, w zakresie współpracy z biegłymi.
Tabela 1. Współpraca z biegłymi w perspektywie barier zarządzania wiedzą, opracowanie własne (adaptacja) – na podstawie: T.H. Davenport, L. Prusak, Working Knowledge: How Organizations Manage What They Know, Harvard Business School Press 1998, s. 18–32
| technologiczne | organizacyjne | kulturowe | kompetencyjne | |
| Główny aspekt bariery | Technologia wspiera zarządzanie wiedzą, ale jej nie tworzy. Nie gwarantuje przepływu wiedzy i – źle wdrożona – może tworzyć iluzję zarządzania wiedzą. | Wiedza istnieje, ale nie jest dostępna, skoordynowana ani zlokalizowana, bo brakuje procedur i struktur. | Najpoważniejsze bariery zarządzania wiedzą są społeczne i kulturowe, nie techniczne. | Wiedza jest zakorzeniona w ludziach, a organizacje systemowo nie potrafią jej ocenić ani wykorzystać. |
| Wyzwanie w obszarze współpracy sądów z biegłymi | Brak systemów zarządzania dokumentami oraz aplikacji odzwierciedlających przebieg pracy biegłych (workflow), brak powszechnego wykorzystania podpisów cyfrowych, nie jest jedynie problemem technicznym, ale strukturalną barierą współpracy biegłych z sądami. | Proponowany projekt ustawy o biegłych sądowych odpowiada na dotychczasowe niespójne i rozproszone procedury rekrutacyjne i może wesprzeć ewaluację kompetencji. Nie odpowiada jednak na wyzwania dotyczące adekwatności wynagrodzeń biegłych do oczekiwanych kompetencji oraz nie reguluje pozafinansowych czynników motywacyjnych współpracy z biegłymi. | Wyzwaniami, na które nie pozwala obecnie odpowiedzieć proponowany projekt założeń ustawy o biegłych sądowych są kwestie związane z: standardami komunikacyjnymi, kompetencjami aksjologicznymi i miękkimi, w tym kwestią zarządzania konfliktami interesów, sposób odpowiedzi sądu na stronniczość oraz błędy poznawcze. | Proponowany projekt nie odnosi się do zarządzania wiedzą np. utworzenia repozytorium (zanonimizowanych) opinii biegłych, które mogłyby stanowić przyszły materiał do budowania rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji. Nie proponuje się form współpracy biegłych – wymiany wiedzy, czy dzielenia się doświadczeniami w ramach modelu. Oznacza to, że część tych aktywności zostanie utracona lub skomercjalizowana (np. wybitni biegli – będą prowadzić odpłatne szkolenia na rynku, zamiast uczestniczyć w doskonaleniu modelu publicznego). |
Proponowany projekt założeń do ustawy o biegłych sądowych – choć odnosi się do części współczesnych barier zarządzania wiedzą w wymiarze sprawiedliwości – nie koncentruje się na wszystkich czterech barierach, w adekwatny do potrzeb sposób. W większym stopniu koncentruje się na aspektach proceduralnych (organizacyjnych) i w zasadniczym aspekcie projektu – na kwestiach kompetencyjnych. Niemniej nieodpowiednio do potrzeb współczesnego sądownictwa pomija aspekty kulturowe (w tym kwestie etyczne, związane z zapewnieniem bezstronności) oraz technologiczne związane ze wsparciem technologii dla procesu opiniowania i agregowania wiedzy wynikającej z opinii biegłych.
S. Husain oraz J.-L. Ermine w 2021 r. rozbudowali oraz uwspółcześnili model zarządzania wiedzą T.H. Davenporta. Autorzy podkreślają cykliczny proces zarządzania wiedzą składający się z czterech kluczowych etapów: odkrywania, pozyskiwania, dzielenia się oraz zastosowania wiedzy29. Odkrywanie wiedzy polega na identyfikowaniu wiedzy jawnej i ukrytej na podstawie danych, obserwacji, wywiadów czy analiz, a następnie jej porządkowaniu i osadzaniu w kontekście. Pozyskiwanie wiedzy obejmuje zarówno eksternalizację (zamianę wiedzy ukrytej na jawną), jak i internalizację (przekształcanie wiedzy jawnej w ukrytą poprzez uczenie się w działaniu). Dzielenie się wiedzą ma na celu dostarczenie właściwej wiedzy właściwej osobie we właściwym czasie i jest realizowane m.in. poprzez wspólnoty praktyków, prezentacje, systemy informatyczne i narzędzia komunikacyjne. Zastosowanie wiedzy oznacza jej praktyczne wykorzystanie w rozwiązywaniu problemów i podejmowaniu decyzji. Model podkreśla, że realna wartość zarządzania wiedzą ujawnia się dopiero wtedy, gdy wiedza jest skutecznie używana, co przekłada się na lepsze wyniki organizacji.
W przypadku pozyskania opinii biegłych przez wymiar sprawiedliwości, istnieją pewne stałe elementy, które częściowo odzwierciedlają ten proces, w wyniku czego możliwe jest zdefiniowanie „cyklu życia” wiedzy eksperckiej w sądzie.
Tabela 2. Ilustracja cyklu zarządzania wiedzą w sądzie, pozyskanej poprzez współpracę z biegłymi, opracowanie własne – adaptacja modelu S. Husaina, J.-L. Ermine’a oraz T. H. Davenporta30
| Etap cyklu życia wiedzy w kontekście współpracy sądu z biegłym | Kluczowy aspekt danego etapu | Aspekt ujęty w przedstawionym projekcie założeń do ustawy |
| 1) wybór biegłego na etapie jego wpisu na listę biegłych | pozyskanie „dostawcy wiedzy” przez wymiar sprawiedliwości | Tak |
| 2) identyfikacja potrzeby powołania biegłego i określenie zakresu oczekiwanej opinii | określenie luki wiedzy | częściowo |
| 3) interakcja i doprecyzowanie | określenie zakresu opinii i wybranie konkretnego biegłego do konkretnej sprawy | Nie |
| 4) dostarczenie opinii przez biegłego oraz weryfikacja jakości opinii | ocena przez sąd atrybutów opinii biegłego – jakości, komunikatywności, terminowości, precyzji itp. w świetle potrzeb i oczekiwań sądu | Nie |
| 5) wykorzystanie opinii do wydania rozstrzygnięcia | kodowanie wiedzy – włączenie opinii do dowodów w sprawie – dowodu z opinii biegłego | Tak (dorozumiane) |
| 6) retencja i archiwizacja | agregacja wiedzy i zapewnienie jej rozliczalności i weryfikowalności oraz włączenie do wiedzy całego wymiaru sprawiedliwości | Nie |
Również w perspektywie etapów pozyskania i zarządzania wiedzą zewnętrzną, jaką wymiar sprawiedliwości otrzymuje w wyniku współpracy z biegłymi – zidentyfikować można luki zaproponowanego projektu założeń ustawy o biegłych sądowych. Wypracowanie nowego, spójnego i nowoczesnego modelu współpracy z biegłymi wydaje się bazować na niezmiennych założeniach np. że formalny proces selekcji i rekrutacji biegłych oraz ich okresowa ocena, pozwoli rozwiązać zasadnicze bariery jakościowe współpracy z biegłymi. W przedłożonej prezentacji, która wskazuje na docelowe komponenty modelu współpracy z biegłymi – nie jest możliwe zidentyfikowanie w jaki sposób będą eliminowane bariery w zarządzaniu wiedzą oraz w jaki sposób, wiedza pozyskana od biegłych może w sposób twórczy „zasilać” kompetencje wymiaru sprawiedliwości np. w kontekście systemów opartych na sztucznej inteligencji.