Wsparcie eksperckie sądownictwa w perspektywie koncepcji zarządzania wiedzą
Celem artykułu jest ocena projektu założeń ustawy o biegłych sądowych przez pryzmat wybranych koncepcji i dobrych praktyk zarządzania wiedzą oraz wyzwań w zakresie współpracy sądownictwa z biegłymi.
W artykule zastosowano jakościową analizę projektu założeń ustawy o biegłych sądowych oraz komparatystyczną analizę projektu z wybranymi dobrymi praktykami w sądownictwie i koncepcjami zarządzania wiedzą. W rezultacie wskazano luki oraz potencjalne rozwiązania o charakterze wdrożeniowym.
I. Wprowadzenie do projektu założeń do ustawy o biegłych oraz instytucjach opiniujących
W lipcu 2024 r. przedstawiono w formie prezentacji propozycję założeń do ustawy o biegłych sądowych. Nie był to dokument spełniający wymagania merytoryczne, o których mowa w zasadach techniki prawodawczej1, niemniej wraz z omówieniem na stronie Ministerstwa2 pozwala zapoznać się wstępnie z planowanymi kierunkami zmian. Istnieje luka informacyjna pomiędzy wiedzą Ministerstwa a informacjami dostępnymi głównym interesariuszom wymiaru sprawiedliwości. Projekt ustawy o biegłych sądowych oraz instytucjach opiniujących był przedmiotem obrad Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w marcu 2025 r.3 W przedstawionym w czerwcu 2025 r. dokumencie sprawozdawczym ustawa o biegłych znajduje się w części pt. Ustawy w zaawansowanym stanie przygotowania4. Mimo wiedzy notoryjnej o istnieniu pierwszej wersji projektu ustawy autorowi niniejszego artykułu odmówiono udostępnienia procedowanego projektu, nadając mu status „dokumentu wewnętrznego”5. Do grudnia 2025 r. nie przedstawiono publicznie rezultatu prac grupy roboczej, stąd dyskusja nad docelowym modelem opiera się na założeniach zawartych w prezentacji z połowy 2024 r.
Wartością przedstawionego w 2024 r. materiału (dalej: projekt założeń do ustawy o biegłych, procedowany projekt, projekt założeń) jest próba diagnozy kilku problemów związanych z obszarem biegłych sądowych, do których zaliczono6:
1) niski poziom (jakości) opiniowania;
2) niewystarczające przygotowanie merytoryczne;
3) brak znajomości prawa;
4) brak mechanizmów kontroli kwalifikacji i doświadczenia kandydatów;
5) zmniejszającą się liczbę biegłych sądowych;
6) brak odpowiednich zachęt, w tym finansowych;
7) brak zaufania do wydawanych opinii;
8) patologie związane z funkcjonowaniem pseudospecjalistycznych instytucji.
Diagnoza przedstawiana na prezentacjach ministerialnych wskazuje tylko na część problemów, które są związane ze wsparciem eksperckim pracy sądów. W 2015 r. był realizowany audyt w sądach dotyczący biegłych, który należał do priorytetów Komitetu Audytu. Oznacza to, że jego wyniki były analizowane przez ministerialną komórkę audytu i prezentowane na forum Komitetu Audytu, na podstawie audytu we wszystkich sądach, w których audytorzy zrealizowali ten priorytet. Od tamtej pory problemów jest więcej, a diagnoza przedstawiona jako uzasadnienie do założeń ustawy, wskazuje jakby wyzwań w obszarze biegłych sądowych było mniej. Ministerialna diagnoza ilustruje tylko część problemów, na jakie należy zwrócić uwagę kształtując ład prawny funkcjonowania opiniowania sądowego w Polsce. Aby zrozumieć, dlaczego diagnoza ta jest niepełna, a co za tym idzie jakie problemy trzeba rozwiązać, warto zwrócić uwagę jakich problemów nie zdiagnozowano oraz jakich rozwiązań organizacyjnych, prawnych i technicznych nie zaproponowano w projekcie założeń do ustawy o biegłych sądowych.