W dniach 1–3.6.2016 r. w Warszawie miało miejsce Zgromadzenie Ogólne Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (ENCJ), w którym wzięło udział  30 krajów, przedstawiciele instytucji UE oraz naukowcy i prawnicy. W trakcie Zgromadzenia została przyjęta Deklaracja Warszawska¹, dotycząca przyszłości wymiaru sprawiedliwości w Europie. Szczególne miejsce zostało poświęcone zagrożeniu niezależności sądów w ­Turcji.

Poniżej fragment Deklaracji Warszawskiej:

„5. ENCJ wyraża coraz większe zaniepokojenie faktem braku poszanowania przez rząd Turcji zasad niezawisłości sędziów i niezależności wymiaru sprawiedliwości przejawiające się w praktyce przenoszenia, zawieszania, usuwania i karania sędziów. W związku z tym wzywa rząd i turecką Radę Sądownictwa do pełnego respektowania zasady nieusuwalności sędziów, a sędziowie nie mogą być przenoszeni, ani zdegradowani, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez prawo, po przeprowadzeniu opartego na przejrzystych zasadach postępowania prowadzonego przed niezależnym organem, którego decyzje są przedmiotem zaskarżenia lub rewizji.

6. Odnosząc się do sytuacji w Polsce, ENCJ podkreśla wyjątkowe znaczenie poszanowania przez władzę wykonawczą niezawisłości wymiaru sprawiedliwości. Zwraca jednocześnie uwagę, iż reformy systemu sprawiedliwości mogą być przeprowadzone po znaczącej konsultacji z Krajową Radą Sądownictwa oraz samymi sędziami.

7. ENCJ będzie nadal monitorować rozwój sytuacji w Turcji i Polsce w celu upewnienia się, że przestrzegane są podstawowe zasady leżące u podstaw niezależności sądownictwa”.

Jak trafne to były ostrzeżenia w stosunku do Turcji pokazały wydarzenia, które nastąpiły tam miesiąc później (aresztowania i zwolnienia ze służby ponad 2700 sędziów).

¹ Zob. http://www.encj.eu/images/stories/pdf/GA/Warsaw/encj_warsaw_declaration_final.pdf

Dnia 15.7.2016 r. w Turcji miał miejsce nieudany zamach stanu. Niezwłocznie po jego stłumieniu w środku nocy turecka Wysoka Rada Sędziów i Prokuratorów (HSYK) usunęła z zajmowanych stanowisk ponad 2700 sędziów i prokuratorów, tj. wszystkie osoby, wobec których wystawiono nakaz aresztowania.

Jak donoszą tureccy sędziowie, wykazy osób do aresztowania zostały przygotowane 2 lata wcześniej. Na listach tych bowiem wskazano nieaktualne od 2 lat miejsca pobytu części osób oraz osoby już nieżyjące. Część aresztowanych sędziów zwolniono stosując wobec nich środki zapobiegawcze. Nikomu nie zostały postawione jakiekolwiek zarzuty karne, a jedynie wszczęto wobec wszystkich zatrzymanych postępowania dyscyplinarne. Aresztowani sędziowie byli przetrzymywani z pospolitymi przestępcami, nie mieli kontaktu z rodzinami ani prawnikami. Miejscowi adwokaci, w obawie przed represjami władz tu­reckich, odmawiali aresztowanym udzielenia pomocy prawnej. W Turcji wraz z wprowadzeniem stanu wyjątkowego zlikwidowano YARSAV – Tureckie Stowarzyszenie Sędziów i Prokuratorów oraz zawieszono stosowanie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Obecnie zaś napływają informacje o tym, że władze przejmują mienie zwolnionych sędziów pozostawiając ich rodziny bez środków do życia.

W reakcji na to, co się wydarzyło, „Iustitia” bardzo szybko rozpoczęła akcję upubliczniania za pośrednic­twem mediów dramatycznych maili tureckich kolegów¹. Przetłumaczono i przekazano prasie i telewizji wiadomości o takiej treści:

„Drodzy koledzy, ja również zostanę odwołany i zatrzymany. Nie wiem jak to wyjaśnić. Po prostu wykonywałem swoją pracę i krytykowałem rząd w zakresie jego działań związanych z wymiarem sprawiedliwości, o czym dobrze wiecie. Może się już nie zobaczymy. Dziękuję za dotychczasowe wsparcie. Nie będziemy mieć możliwości żadnej formy komunikacji”.

„Jak mówią niektórzy, jestem załączony na liście osób, które ma odwiedzić policja. Mają zatrzymać mnie i moją żonę. Do widzenia przyjaciele. Zostawiłem dwójkę moich dzieci (4-letnią dziewczynkę i 7-letniego chłopca) z (…). Wciąż czekam aż policja zapuka do moich drzwi, to jest tak depresyjne. Moja żona płacze”.

Za pośrednictwem strony internetowej www.iustitia.pl, facebooka², twittera³ rozpowszechnialiśmy na bieżąco informacje napływające z Turcji. Europejskie Stowarzyszenie Sędziów (EAJ) przygotowało elektroniczną petycję skierowaną do Komitetu Ministrów Rady Europy o podjęcie działań zmierzających do uwolnienia zatrzymanych tureckich sędziów i prokuratorów⁴. „­Iustitia” zaapelowała w liście otwartym do wszystkich instytucji demokratycznej Europy, a także polskiego społeczeństwa, o udzielenie wsparcia sędziom, którzy pozostawali wierni naszym wspólnym ideałom demokracji i wolności. Zwróciła się również do sędziów w Turcji z apelem, aby nigdy nie zwątpili, że dochowując wierności Konstytucji obrali słuszną drogę. Zapewniamy, że będziemy udzielać wsparcia i pomocy⁵.

W poruszającym liście turecki sędzia napisał, że „sytuacja zamienia się w polowanie na czarownice”. Poniżej przedstawiamy cały przetłumaczony list:

„Drodzy Koledzy/Przyjaciele

Jestem pewien, że wszyscy wiecie o ostatnich wydarzeniach w Turcji. Puczyści zaatakowali ludzi na ulicach, zabijając wielu niewinnych obywateli. To są mordercy. Społeczeństwo, w tym członkowie naszego stowarzyszenia YARSAV, wspólnie poparło rząd i udaremniło planowany zamach stanu. Straciliśmy wielu ludzi, zwykłych obywateli, którzy przeciwstawili się zaangażowanym w pucz wojskowym. Właściwie nie możemy ich nazywać wojskowymi, oni są mordercami. W konsekwencji tego haniebnego ataku na społeczeństwo i instytucje państwowe rząd rozpoczął walkę ze spiskowcami. Jako YARSAV poparliśmy rząd i wspieraliśmy obywateli, tak jak należy.

Jednak tej samej nocy, gdy przeprowadzono nieudany zamach stanu, w niektórych gazetach opublikowano listy nazwisk 3000 (!) sędziów i prokuratorów jakoby powiązanych z Gulenem – duchownym zamieszkałym w Stanach Zjednoczonych (domniemanym szefem organizacji terrorystycznej, odpowiedzialnej rzekomo za zamach). Niektórzy sędziowie i prokuratorzy, którzy są członkami YARSAV są również na tej liście. Murat Durmaz i ja też jesteśmy na liście nieznanej nikomu. Kto przygotował tę listę? Dlaczego na niej jesteśmy? Czy istnieją jakieś dowody przeciwko nam? Jakie to są dowody? Istnieje wiele pytań bez odpowiedzi.

Dnia 3.6.2016 r. w Sądzie Najwyższym podczas organizowanej przez Krajową Radę Sądownictwa i Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego debaty „Sytuacja sądownictwa w Polsce i Europie” Pierwszy Prezes SN prof. Małgorzata Gersdorf zaproponowała wprowadzenie w miejsce nieudanego nadzoru ministra sprawiedliwości nad sądami, nadzór Sądu Najwyższego, jako instytucji bezstronnej i nieingerującej w trójpodział władzy¹. Zebrani na piątkowej konferencji sędziowie przyjęli tę inicjatywę z aprobatą. – Na tę propozycję czekaliśmy od dawna – powiedział prezes SSP „Iustitia” sędzia Krystian Markiewicz. – Sędziowie liniowi czekają na takie wypowiedzi prawniczych autorytetów, to moment historyczny – dodał. O wzajemnym zaufaniu między sądami krajowymi państw unijnych mówił prezes Trybunału Sprawiedliwości UE w Luksemburgu prof. Koen Lenaerts. – Każde państwo jest związane zasadami gry – państwa UE mają obowiązek respektować praworządność – dodał.

¹ Zob. http://goo.gl/8tKiAe

Dnia 31.5.2016 r. KRS podjął uchwałę o skierowaniu do Trybunału Konstytucyjnego wniosku o zbadanie konstytucyjności przepisów dotyczących nadzoru administracyjnego nad sądami w związku z połączeniem funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego oraz wyposażeniem go w nowe kompetencje w stosunku do sądów¹.

KRS zwrócił się o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją m.in. przepisów przyznających Ministrowi Sprawiedliwości sprawującemu urząd Prokuratora Generalnego prawo do sprawowania nadzoru administracyjnego nad działalnością sądów powszechnych oraz przewidujących podległość prezesa sądu w zakresie kierowania działalnością administracyjną temu ministrowi, przyznających Ministrowi Sprawiedliwości – Prokuratorowi Generalnemu uprawnienie do wyznaczenia osoby pełniącej obowiązki dyrektora sądu bez przeprowadzenia procedury konkursowej i udziału prezesa sądu, przepisy pomijające udział prezesa sądu w opracowywaniu planów finansowych oraz pozbawiające prezesa sądu jakiegokolwiek wpływu na kierowanie gospodarką finansową sądu i działalność inwestycyjną, przyznanie Ministrowi Sprawiedliwości – Prokuratorowi Generalnemu arbitralnego prawa do wskazywania spośród sędziów sądów powszechnych oraz wojskowych kandydatów na delegację do innych sądów, resortu sprawiedliwości i jednostek podległych MS, nadających ministrowi sprawiedliwości uprawnienie do zwalniania sędziów sądów powszechnych oraz wojskowych z obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej, bez możliwości odwołania się od takiej decyzji przez sędziego lub strony i uczestników postępowania.

¹ Zob. http://www.krs.pl/admin/files/tk/uchwa­la%20krs%20nr%204122016.docx

Światło dzienne ujrzał projekt ustawy z 2.5.2016 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw¹. W swojej opinii do tego projektu² Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia” stwierdziło, że, co do zasady, popiera projektowane zmiany dotyczące demokratyzacji zasad wyboru spośród sędziów członków Krajowej Rady Sądownictwa.

Rozwiązania pozytywnie ocenione to:

1. zmiana art. 10 ustawy ograniczająca do jednej kadencję członka Rady wybieranego przez sędziów;
2. nowelizacja art. 11 ustawy, dotycząca zmiany zasad wyboru członków rady przez sędziów poszczególnych szczebli, w sposób zapewniający demokratyczny charakter tych wyborów, a zwłaszcza wprowadzenie zasady równości głosów wszystkich sędziów sądów powszechnych w wyborach tajnych, równych, bezpośrednich i powszechnych;
3. przewidziany w art. 11b ustawy tryb wyboru członków Rady spośród sędziów sądów powszechnych w 11 okręgach wyborczych. Jednocześnie „Iustitia” zgłosiła postulat ustawowego określenia, że okręgi wyborcze pokrywają się z obszarami właściwości sądów apelacyjnych. Rozwiązaniem alternatywnym mogłaby być możliwość ustalania obszaru okręgów przez I Prezesa Sądu Najwyższego;
4. zasady zgłaszania kandydatów określone w art. 12 ustawy, z zastrzeżeniem prawa do kandydowania jedynie na terenie własnego okręgu wyborczego;
5. zasady przeprowadzania bezpośrednich, równych i tajnych wyborów wśród wszystkich sędziów danego okręgu;
6. nakaz zrzeczenia się przez prezesów lub wiceprezesów sądu pełnionej funkcji w razie uzyskania mandatu członka Rady (art. 13 ust. 13 i art. 14 ust. 1 pkt 7).

„Iustitia” zwróciła jednak uwagę na niezgodność z Konstytucją RP projektowanych rozwiązań w zakresie skrócenia kadencji obecnych członków KRS oraz wprowadzenia zasady wyboru sędziów przez Prezydenta RP spośród co najmniej dwóch kandydatów zgłaszanych przez Radę.

¹ Zob. https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/ 12284955

² Zob. http://iustitia.pl/opinie/1296-opzu3

Na posiedzeniu Sejmu 22.7.2016 r. została przyjęta nowa ustawa o Trybunale Konstytucyjnym z częścią poprawek Senatu. Wcześniej Senat 21.7.2016 r. przyjął 27 poprawek do ustawy o TK uchwalonej przez Sejm 7.7.2016 r.

„Iustitia” zajmowała już stanowisko w sprawie ustawy przyjętej przez Sejm 7.7.2016 r., gdzie m.in. była mowa o tym, że „ustawa ta jest kolejnym krokiem władzy ustawodawczej prowadzącym do paraliżu funkcjonowania Trybunału. Zawiera szereg przepisów, które w sposób oczywisty są sprzeczne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, a w tym naruszają konstytucyjną zasadę trójpodziału władzy i prowadzą do dalszego ograniczania niezależności władzy sądowniczej”¹.

Obecnie Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”, Stowarzyszenie Sędziów „Themis”, Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce oraz Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych „Pro Familia” zaapelowały do Prezydenta RP o odmowę podpisania ustawy, bądź też skierowanie jej do Trybunału Konstytucyjnego². Stwierdziły, że ustawa uchwalona 7.7.b.r. niweczy podstawowe wartości będące podwalinami demokracji. Przepisy uchwalonej ustawy, wbrew orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego i zaleceniom Komisji Weneckiej, nakazują Prezesowi Trybunału Konstytucyjnego dopuszczenie do orzekania trzech sędziów wybranych w grudniu 2015 r. na miejsca wcześniej już prawidłowo obsadzone. Ustawa nie pozwala też na ogłoszenie wyroku TK z 9.3.2016 r. Najbardziej kuriozalnym zapisem ustawy jest rozwiązanie naruszające zasadę podejmowania przez Trybunał rozstrzygnięć większością głosów. Uregulowanie to pozwala kilku sędziom Trybunału na zablokowanie możliwości wydania wyroku pomimo poparcia określonego rozstrzygnięcia przez większość sędziów Trybunału. Wprowadzone zmiany dotyczące kolejności rozpoznawania spraw, zasad wyboru Prezesa Trybunału Konstytucyjnego i odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów naruszają niezależność sądu konstytucyjnego. Uchwalona ustawa pozbawia Trybunał Konstytucyjny możliwości sprawowania skutecznej kontroli konstytucyjnej nad działaniami władzy ustawodawczej. Stanowi to systemowe zagrożenie dla praworządności, a tym samym dla praw obywateli gwarantowanych przepisami Konstytucji RP.

Krytycznie o przyjętej ustawie wypowiedział się również Departament Stanu USA³, Komisja Europejska, Rzecznik Praw Obywatelskich⁴, Helsińska Fundacja Praw Człowieka⁵.

Dnia 30.7.2016 r. Prezydent RP podpisał ustawę⁶.

¹ Zob. http://iustitia.pl/1307-stanowiskotk

² Zob. http://iustitia.pl/1330-sss1

³ Zob. https://goo.gl/nj5gon

⁴ Zob. http://www.newsweek.pl/polska/trybunal-konstytucyjny-nowa-ustawa-o-tk-w-senacie-komentuje-adam-bodnar,film,393432.html

⁵ Zob. http://www.hfhr.pl/wp-content/uploads/ 2016/07/HFPC_opinia_4072016.pdf

⁶ Dz.U. Nr 1157.

Postanowieniem z 22.6.2016 r. Prezydent RP Andrzej Duda odmówił powołania 10 kandydatów przedstawionych mu przez Krajową Radę Sądownictwa do pełnienia urzędu na stanowiskach sędziów: WSA, SA, SO i SR. Decyzji swojej Prezydent RP w żaden sposób nie uzasadnił.

„Iustitia” w reakcji na tę sytuację stwierdziła, że: „zgodnie z Konstytucją RP Prezydentowi nie przysługuje prerogatywa oceny i wyboru kandydatów na sędziów. Rola głowy państwa ogranicza się do ceremonialnego aktu powołania. Procedura oceny osób zgłaszających się na wolne stanowiska sędziowskie została szczegółowo uregulowana w przepisach ustawy o KRS. Biorą w niej udział m.in. zasiadający w Radzie: przedstawiciel Prezydenta RP, posłowie, senatorowie, Minister Sprawiedliwości, sędziowie. Prezydent RP w odróżnieniu od Rady nie dysponuje procedurą ani narzędziami oceny merytorycznej przydatności do zawodu sędziego. Decyzja Prezydenta nie znajduje oparcia w przywołanym w treści postanowienia art. 179 Konstytucji. Działanie takie stanowi powtórzenie niebezpiecznego dla ogółu obywateli precedensu, zmierzającego do wyłaniania sędziów na podstawie niejasnych kryteriów. Powoduje, że proces nominacji sędziowskich staje się mniej transparentny i bardziej podatny na wpływy polityczne”¹.

Podobne stanowisko w sprawie przyjęły we wspólnym oświadczeniu cztery stowarzyszenia sędziowskie: „Iustitia”, Stowarzyszenie Sędziów „Themis”, Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce oraz Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych „Pro Familia”². Podkreśliły naruszenie konstytucyjnych zasad dotyczących procesu nominacyjnego sędziów. Wskazały na standardy budowane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który od wyroku Wielkiej Izby z 19.4.2007 r. w sprawie Vilho Eskelinen i inni przeciwko Finlandii³ stwierdził, że art. 6 Konwencji, który stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą (…), ma zastosowanie w sporach odnoszących się do powołania na urząd sędziego i awansowania, chyba że państwo wykaże, że łącznie występują dwie okoliczności. Po pierwsze, że w danym prawie krajowym doszło do wyraźnego wyłączenia dostępu do sądu dla pewnej kategorii funkcjonariuszy cywilnych. Po drugie, że nawet jeśli do wyłączenia dostępu dochodzi, musi być ono oparte na „obiektywnych racjach związanych z interesem państwa” (objective grounds in the State’s interest). Pochodzący z 2007 r. standard konwencyjny i związany z nim dwuczłonowy test kontrolny Trybunał wielokrotnie zastosował w kolejnych latach do wszelkich kategorii sporów dotyczących sędziów. Tak było w sprawach związanych z rekrutacją lub mianowaniem sędziów (np. wyrok z 26.7.2011 r. w sprawie Juričić przeciwko Chorwacji⁴), ich promowaniem (np. postanowienie z 9.10.2012 r. w sprawie Dzhidzheva-Trendafilova przeciwko Bułgarii⁵), przeniesieniem (np. wyrok z 18.9.2012 r. w sprawie Ohneberg przeciwko Austrii⁶), wreszcie z usunięciem z funkcji lub zawodu (np. wyrok z 5.2.2009 r. w sprawie Olujić przeciwko Chorwacji⁷).

W imieniu Ministerstwa Sprawiedliwości sprawę skomentował Łukasz Piebiak. Stwierdził, że Ministerstwo nie zamierza interweniować w sprawie, gdyż jest to osobista prerogatywa Pana Prezydenta i nie chce jej oceniać⁸.

¹ Zob. http://iustitia.pl/oswiadczenia/1293-sta­nowisko1

² Zob. http://iustitia.pl/oswiadczenia/1293-sta­nowisko1

³ Skarga nr 63235/00, wszystkie orzeczenia ETPCz dostępny na: www.echr.coe.int

⁴ Skarga nr 58222/09.

⁵ Skarga nr 12628/09.

⁶ Skarga nr 10781/08.

⁷ Skarga nr 22330/05.

⁸ Zob. http://goo.gl/kMtxpw

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia”, Stowarzyszenie Sędziów „Themis”, Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce oraz Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych „Pro Familia” wraz z Krajową Radą Sądownictwa postanowili zwołać na 3.9.2016 r. Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich w Warszawie.

Sprawnie działający wymiar sprawiedliwości oraz niezależne od władzy wykonawczej i ustawodawczej sądownictwo to fundament ochrony podstawowych praw i wolności obywateli, podstawa państwa prawa, a także ­gwarancja stabilności gospodarczej Polski.

Wychodząc naprzeciw zgłaszanym w środowisku sędziowskim postulatom powszechnej debaty na temat sądownictwa, zagrożeń dla niezawisłości ­sędziów i niezależności sądów – Stowarzyszenie Sędziów Polskich „­Iustitia”, Stowarzyszenie Sędziów „Themis”, Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych w Polsce oraz Stowarzyszenie Sędziów Rodzinnych „Pro Familia” wraz z Krajową Radą Sądownictwa postanowili zwołać na 3.9.2016 r. (sobota) Nadzwyczajny Kongres Sędziów Polskich. Kongres odbędzie się w War­szawie.

Apelujemy do wszystkich sędziów, niezależnie od tego czy są członkami ww. stowarzyszeń, czy są w czynnej służbie, w stanie spoczynku, na delegacji o uczestnictwo w Nadzwyczajnym Kongresie Sędziów Polskich.

Zgłoszenia do udziału w Kongresie prosimy kierować na adres mailowy: [email protected]. Uprzejmie prosimy o to, by w zgłoszeniu zawarte były: imię, nazwisko, sąd. Dalsze szczegółowe informacje będą zamieszczane na oficjalnej stronie internetowej Kongresu: http://iustitia.pl/kongres-sedziow.