Od wprowadzenia do polskiego systemu prawnego modelu weryfikacji podwyższenia opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste opartego na wniosku do Samorządowego Kolegium Odwoławczego1 minęło ponad 15 lat2. Sędzia sądu powszechnego, do którego trafiają akta po sprzeciwie od orzeczenia SKO, napotyka wiele problemów będących wynikiem mankamentów regulacji ustawowej. Niniejszy artykuł stanowi próbę wskazania rozwiązania niektórych z nich oraz sformułowania wniosków de lege ferenda.

[hidepost=1]

Wprowadzenie

Tryb weryfikacji aktualizacji opłat za użytkowanie wieczyste jest przykładem procedury dwustopniowej, o charakterze mieszanym (administracyjno-cywilnym), wyróżniającej się tym, że przejście z drogi postępowania administracyjnego na drogę postępowania cywilnego następuje za pomocą pozwu, który nie jest skierowany na skontrolowanie konkretnej decyzji administracyjnej3. Przepisy regulujące obowiązujący model ustawowy kilkakrotnie badał Trybunał Konstytucyjny, przy czym nie dopatrzył się ich niezgodności z Konstytucją4. Postępowanie przed SKO jest określane jako: swego rodzaju obowiązkowe postępowanie reklamacyjne czy pomocnicze5; postępowanie polubowne (mediacyjne)6; szczególny przedsądowy tryb rozstrzygania sporów7; procedura administracyjna, tyle że skonstruowana samodzielnie na potrzeby postępowania o aktualizację opłaty za użytkowanie wieczyste8. Zdecydowanie dominuje opinia, że sprawy o ustalenie wysokości opłaty za użytkowanie wieczyste, także na etapie postępowania przed SKO, mają charakter cywilnoprawny9. Większość przedstawicieli doktryny krytycznie odniosła się do omawianej regulacji10.

Wobec wzrostu wartości nieruchomości związanego z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej prowadzone w przeszłości badania na temat obciążenia SKO i sądów powszechnych11 prawdopodobnie zdezaktualizowały się. Media donoszą, że ilość wniosków do SKO i sprzeciwów do sądów gwałtownie rośnie12. Odczuwalny jest wzrost ilości spraw, w których sprzeciwy od orzeczeń SKO wnoszą właściciele nieruchomości. Rosnące obciążenie sądów, także w aspekcie finansowym13, rodzi wątpliwości co do pełnej realizacji założeń ustawodawcy i każe wrócić do pytania o racjonalność obowiązującej procedury.

Sprzeciw od orzeczenia SKO

Zgodnie z art. 80 ust. 1 zd. 1 GospNierU, od orzeczenia kolegium właściwy organ lub użytkownik wieczysty mogą wnieść sprzeciw w terminie 14 dni od dnia doręczenia orzeczenia.

W pierwszej kolejności należy wskazać przedmiot zaskarżenia sprzeciwem. Uważam, że przysługuje on tylko od orzeczeń rozstrzygających sprawę co do istoty. W odniesieniu do innych orzeczeń właściwość zachowuje sąd administracyjny. Dotyczy to w szczególności postanowienia o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania lub o jego zwrocie, a także postanowień porządkowych, o których mowa w art. 96 KPA. Sądy powszechne nie są władne kontrolować legalności orzeczeń kolegiów, a rozpoznają sprawy, których dotyczą orzeczenia SKO dopiero wtedy, gdy na skutek sprzeciwu orzeczenie SKO utraci moc14. Jeżeli jednak SKO wydało wadliwe orzeczenie pouczając użytkownika wieczystego o możliwości złożenia sprzeciwu, to jego wniesienie powoduje, że sąd powszechny jest właściwy do rozpoznania sprawy, a orzeczenie SKO traci moc15.

Sprzeciw nie jest środkiem odwoławczym, lecz żądaniem przekazania sprawy na drogę procesu cywilnego16. Pogląd ten powtórzył TK w uzasadnieniu wyroku z 4.12.2006 r.17 i dodał, że sprzeciw nie ma charakteru zwykłej czynności procesowej w toku instancji.

Wniesienie sprzeciwu od rozstrzygnięcia SKO wywołuje podwójny skutek: po pierwsze, stanowi żądanie przekazania sprawy do sądu powszechnego, po drugie, powoduje utratę mocy orzeczenia SKO w całości, chyba że sprzeciw dotyczy tylko rozstrzygnięcia o kosztach18. Należy z całą mocą podkreślić, że aby następstwa te zaistniały, sprzeciw musi być prawnie skuteczny. Użytkownik wieczysty powinien bardzo poważnie rozważyć wniesienie sprzeciwu, gdyż może on zniweczyć to, co zyskał przed SKO. W razie zwrotu pozwu lub oddalenia powództwa użytkownik wraca bowiem do punktu wyjścia19.

Ustawa nie określa wymogów formalnych, jakim powinien odpowiadać sprzeciw. Z uwagi na zakres odesłania do KPA zawartego w art. 79 ust. 7 GospNierU należy przyjąć, że sprzeciw powinien spełniać wymagania określone w art. 63 KPA, zgodnie z którym podanie powinno zawierać co najmniej wskazanie osoby, od której pochodzi, jej adres i żądanie oraz czynić zadość innym wymaganiom ustalonym w przepisach szczególnych20. Jeżeli sprzeciw nie spełnia ww. wymagań, znajdzie zastosowanie tryb określony w art. 64 § 2 KPA.

Uważam, że zakres ww. odesłania powoduje, iż do postępowania przed SKO i samego sprzeciwu nie stosuje się przepisów KPA o pełnomocnictwie (art. 32 i 33 KPA). Gdy sprzeciw podpisała osoba zastępująca stronę nie dołączając pełnomocnictwa, art. 64 § 2 KPA nie znajdzie zastosowania. Nie oznacza to jednak, że nad takim brakiem można przejść do porządku dziennego.

[/hidepost]

Niniejszy artykuł przedstawia trudności związane z interpretacją przepisu art. 95 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych1 dotyczące pobierania opłaty od wniosku w przedmiocie władzy rodzicielskiej. Autorka odwołuje sie do wykładni językowej i systemowej przepisu, wskazuje na niejednolitość praktyki orzeczniczej w tym zakresie i brak jednoznacznych poglądów doktryny. W konkluzji artykułu zawarto wniosek, że tylko w sprawach, w których przewidziano ustawowy bezwzględny nakaz wszczęcia postępowania przez sąd, wyłączony został obowiązek uiszczenia opłaty od wniosku.

[hidepost=1]

Wprowadzenie

W świetle przepisu art. 95 ust. 1 pkt 4 KSCU może się wydawać, że pytanie, czy należy pobierać opłatę od wniosku w przedmiocie władzy rodzicielskiej, jest zbędne. Przepis ten stanowi, że nie pobiera się opłaty od wniosku będącego podstawą wszczęcia przez sąd postępowania z urzędu. Jednak, jak dowodzi praktyka orzecznicza dotycząca wniosków w przedmiocie władzy rodzicielskiej, interpretacja tego przepisu rodzi wiele wątpliwości i rozbieżności. W niektórych sądach w ogóle nie żąda się opłaty, w innych wzywa się do uiszczenia opłaty pod rygorem zwrotu wniosku, a w jeszcze innych wzywa się do uiszczenia opłaty, przy czym pomimo jej nieuiszczenia wnioskowi nadaje się bieg. Taka niejednolitość w stosowaniu prawa nie powinna mieć miejsca, albowiem oczywiste jest, że przepis decydujący de facto o dostępie do sądu nie może być odmiennie interpretowany przez różne sądy.

Bezwzględny nakaz wszczęcia i ewentualne wszczęcie postępowania z urzędu

Moim zdaniem, ustawodawca posługując się stanowczym zwrotem „będącego podstawą wszczęcia”, wykluczył ustawowe zwolnienie od opłaty od wniosku w sytuacji, gdy z okoliczności przytoczonych we wniosku nie wynika ustawowy nakaz wszczęcia przez sąd postępowania z urzędu.

Należy rozróżnić ustawowy bezwzględny nakaz wszczęcia postępowania, np. w celu ustanowienia opieki dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej lub dla małoletniego dziec­ka, którego rodzicom nie przysługuje władza rodzicielska, czy też ustanowienia kurateli dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej2, od sytuacji, gdy sąd powinien rozważyć ewentualne wszczęcie postępowania z urzędu, np. w przedmiocie władzy rodzicielskiej i obowiązkowo wszcząć postępowanie z urzędu w wypadkach, gdy istnieją podstawy do ingerencji sądu3. Uważam, że przepis art. 95 ust. 1 pkt 4 KSCU dotyczy wyłącznie pierwszego przypadku.

Myślę, że problem wynika z pewnego automatyzmu w interpretacji analizowanego przepisu w kontekście art. 572 § 1 i 2 KPC. O tym, kiedy sąd może i powinien wszcząć z urzędu postępowanie w przedmiocie (w szczególności) władzy rodzicielskiej, decydują przepisy art. 572 § 1 i 2 KPC. Literalna wykładnia art. 95 ust. 1 pkt 4 KSCU może prowadzić do konkluzji, że skoro sprawa z wniosku wprzedmiocie władzy rodzicielskiej formalnie należy do spraw, w których można wszcząć z urzędu postępowanie, to nie ma podstawy do uiszczania opłaty od takiego wniosku. W mojej ocenie jest to nieprawidłowe rozumowanie, albowiem nie można zakładać, że każdy wniosek dotyczący władzy rodzicielskiej uzasadnia wszczęcie przez sąd postępowania z urzędu. Gdyby wolą racjonalnego ustawodawcy było ustawowe zwolnienie wnioskodawcy w takiej sprawie od opłaty, to logiczne byłoby wskazanie, że „nie pobiera się opłaty także od wniosku w sprawie dotyczącej władzy rodzicielskiej, w której sąd na podstawie okoliczności przytoczonych we wniosku uznałby za zasadne wszczęcie postępowania z urzędu”.

Za prawidłowością takiej argumentacji przemawia przepis art. 37 pkt 2 KSCU, w myśl którego opłatę stałą w kwocie 100 zł pobiera się od wniosku o zmianę wyroku orzekającego rozwód lub separację w części dotyczącej władzy rodzicielskiej. Oczywiste jest, że sprawa o zmianę wyroku orzekającego rozwód lub separację w części dotyczącej władzy rodzicielskiej jest sprawą, w której sąd może i powinien wszcząć z urzędu postępowanie, o ile zajdą ku temu podstawy. Dlaczego zatem racjonalny ustawodawca nałożył obowiązek uiszczenia opłaty od takiego wniosku? Odpowiedź może być tylko jedna: od wniosku w przedmiocie władzy rodzicielskiej należy się w każdym przypadku opłata sądowa, a w razie jej nieuiszczenia należy zwrócić wniosek. Wielokrotnie bowiem mamy do czynienia z wnioskami, które nie są zasadne, a wynikają generalnie (oczywiście w dużym uproszczeniu) z chęci dokuczenia drugiej stronie lub zostały złożone pochopnie. Nie zwalnia to oczywiście sądu z obowiązku zweryfikowania informacji zawartych we wniosku, pomimo podjęcia decyzji o jego zwrocie z powodu nieuiszczenia opłaty. Istotne jest w tym miejscu podkreślenie, że weryfikacja takich informacji często dowodzi braku podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania, właśnie z przyczyn wyżej przytoczonych.

[/hidepost]

Poczynając od 1996 r. w postępowaniu cywilnym istnieje tendencja do ograniczania uczestnictwa ławników w składach sądu we wszystkich kategoriach spraw. Proces ten widoczny jest także w odniesieniu do spraw z zakresu prawa pracy. Do 30.6.1996 r. art. 47 KPC przewidywał jako zasadę rozpoznawanie spraw w postępowaniu zwykłym oraz w postępowaniach odrębnych w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, chyba że przepis odrębny stanowił inaczej. Następnie ustawa z 1.3.1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego1 ograniczyła krąg spraw rozpoznawanych w składzie ławniczym, nadając art. 47 § 1 KPC brzmienie: „W pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz stosunków rodzinnych z wyłączeniem alimentów”.

[hidepost=1]

Problemy związane ze składem sądu w sprawach z zakresu prawa pracy pojawiły się wraz ze zmianą art. 47 § 1 KPC dokonanej ustawą z 15.3.2007 r.o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz zmianie niektórych innych ustaw2, obowiązującą od 28.7.2007 r. Obecnie obowiązuje zasada, że sąd rozpoznaje sprawy w I instancji w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego. Od tej zasady przewidzianojednak wyjątki, enumeratywnie wymienione w art. 47 § 2 pkt 1 KPC. W I instancji sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy:

1. o ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy;
2. naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu i o roszczenia z tym związane;
3. o odszkodowanie lub zadośćuczynienie w wyniku stosowania mobbingu.

Taksatywne wyliczenie w art. 47 § 2 pkt 1 KPC spraw z zakresu prawa pracy, w których skład jest kolegialny, oznacza, że pozostałe sprawy z tego zakresu rozpoznaje jednoosobowo sędzia zawodowy. Jest to istotne novum.

Wśród spraw rozpoznawanych w składzie ławniczym wymieniono wyraźnie sprawy o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy. Przy takim brzmieniu przepisu może jednak nasunąć się pytanie, w jakim składzie należy rozpoznać powództwo pracownika zgłaszającego żądanie odszkodowania w przypadku rozwiązania umowy o pracę z winy pracodawcy (art. 55 § 1¹ KP). Roszczenie to nie wynika bowiem z niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę, lecz z ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków przez pracodawcę wobec pracownika.

Wątpliwości co do właściwego składu sądu mogą powstać w sytuacji, w której powództwo wszczęte na podstawie art. 55 § 1¹ KP zostanie oddalone. Można bowiem w takim przypadku dojść do wniosku, że skoro rozwiązanie przez pracownika umowy o pracę z winy pracodawcy było bezpodstawne, to sprawę należałoby rozpoznać w składzie ławniczym. Takie rozumowanie nie jest jednak trafne. Sąd kwalifikuje sprawę na podstawie treści żądania, a oddalenie powództwa o zasądzenie odszkodowania wynikającego z treści art. 55 § 1¹ KP nie powoduje przecież zmiany podstawy faktycznej roszczenia.

Sytuacja przedstawia się odmiennie w wypadku, gdy to pracodawca wnosi o zasądzenie odszkodowania od pracownika z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę, na podstawie art. 61¹ KP. Tutaj bowiem roszczenie jest ściśle określone i dotyczy ono rozwiązania umowy o pracę w sposób nieuzasadniony. Takie roszczenia powinny być rozpoznawane w składzie ławniczym.

Dodatkowym argumentem za rozpoznawaniem spraw o odszkodowanie na podstawie art. 55 § 1¹ KP przez sąd w składzie jednoosobowym jest fakt, że roszczenie to przewidziano w Dziale drugim Rozdziale II Oddziale 5 KP, wymieniającym sposoby rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Uprawnienia pracownika z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę przewidziane są w Oddziałach 4 i 6 KP. Uprawnienia pracodawcy wobec niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę wymienione są natomiast w Oddziale 6a KP. Wyodrębnienie tych roszczeń wskazuje, że wolą ustawodawcy było wskazanie braku tożsamości pomiędzy odszkodowaniem z tytułu rozwiązania umowy o pracę z winy pracodawcy a odszkodowaniem z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę przez pracownika czy pracodawcę.

Reasumując należy podkreślić, że zgodnie z treścią art. 47 § 1 KPC zasadą jest rozpoznawanie spraw w I instancji w składzie jednego sędziego. Skład sądu wynikający z art. 47 § 2 KPC jest wyjątkiem. W sprawach wskazanych w tym przepisie, obok prawnej wiedzy sędziego, istotna jest również ocena danego przypadku, uwzględniająca zasady doświadczenia życiowego. Nie należy jednak interpretować tego przepisu w sposób rozszerzający.

Aleksandra Rutkowska – autorka jest sędzią Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Śródmieścia.

¹ Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.

² Dz.U. Nr 112, poz. 766.

[/hidepost]