Dnia 24.5.2017 r. w Sądzie Najwyższym odbyła się konferencja naukowa na temat zadośćuczynienia na rzecz poszkodowanego w wypadku komunikacyjnym i na rzecz osób najbliższych zorganizowana przez SN przy współudziale Polskiej Izby Ubezpieczeń. Dyskusja została ujęta w dwóch panelach, z których pierwszy poświęcono problematyce konkurencyjności podstaw prawnych zadośćuczynienia za krzywdę wywołaną śmiercią osoby najbliższej, a drugi – zadośćuczynieniu za krzywdę wywołaną ciężkim kalectwem osoby najbliższej.

Po otwarciu konferencji przez Wiesława Błusia (prezes Sądu Najwyższego), jako pierwszy zabrał głos dr Maciej Jakub Zieliński (Biuro Studiów i Analiz Sądu Najwyższego). W swoim wystąpieniu skoncentrował się na analizie przepisów art. 446 § 4 i art. 448 KC, jako podstaw przyznania zadośćuczynienia za śmierć osoby najbliższej. Postawił dwa zasadnicze problemy: czy członkowie rodziny zmarłego mogą dochodzić roszczeń również na podstawie art. 448 w zw. z art. 24 KC po wprowadzeniu art. 446 § 4 KC oraz czy osoby niewymienione w art. 446 § 4 KC mogą dochodzić takich roszczeń na podstawie art. 448 w zw. z art. 24 KC. Na tak zakreślone pytania udzielił odpowiedzi negatywnej. Opowiedział się następnie za koncepcją zakładającą, że art. 446 § 4 KC stanowi przepis szczególny w stosunku do art. 448 KC. Skonstatował, że rozwój instytucji prawnych dotyczących zadośćuczynienia przebiegał w sposób nieskoordynowany, i zalecił ostrożność przy korzystaniu z przepisów o ochronie dóbr osobistych. W kolejnym referacie dr Józef Zych (Marszałek Sejmu II kadencji, sędzia Trybunału Stanu) przybliżył ewolucję regulacji zadośćuczynienia, zagadnienie fakultatywności jego przyznania, pojęcie krzywdy, problem dziedziczności roszczenia o zadośćuczynienie, kryteria wysokości zadośćuczynienia oraz konstrukcję przyczynienia się poszkodowanego. Powołując się na przeprowadzone badania kilku tysięcy orzeczeń wskazał na duży wkład judykatury w kształtowanie instytucji zadośćuczynienia, szczególnie wysoko oceniając sprecyzowanie kryteriów określania jego wysokości. Wyeksponował zagadnienie mierzenia i ustalania kwot zadośćuczynienia jako najpoważniejszy problem stojący przed zakładami ubezpieczeń i sądami. Omówił następnie rozbieżności miedzy wysokością zadośćuczynień wypłacanych przez zakłady ubezpieczeń i zasądzanych przez sądy, a ponadto rozbieżności w orzecznictwie dotyczące wysokości zadośćuczynienia. Przypomniał o rekomendacji KNF zalecającej zakładom ubezpieczeń dostosowanie się w tym zakresie do orzecznictwa sądowego. Andrzej Maciążek (Wiceprezes Zarządu Polskiej Izby Ubezpieczeń) wyeksponował na wstępie interes społeczny w funkcjonowaniu zakładów ubezpieczeń. Wyjaśnił, że ubezpieczyciel nie jest ekonomicznym płatnikiem zadośćuczynienia, gdyż jest nim ogół ubezpieczających. Przypomniał o obowiązku zakładów ubezpieczeń dokonywania aktuarialnej kalkulacji składki ubezpieczeniowej oraz konieczności zachowania odpowiedniego poziomu rentowności. Dodał, że realizacja tych obowiązków jest możliwa jedynie w przewidywalnym środowisku. Omówił następnie ryzyka prawne, których nie można uwzględnić przy kalkulacji składki, zaliczając do nich wykładnię art. 448 KC w stosunku do zdarzeń sprzed 3.8.2008 r. oraz wprowadzenie 20-letniego terminu przedawnienia roszczeń deliktowych. Zgłosił postulat pilnej interwencji ustawodawcy zapewniającej przewidywalność wysokości zadośćuczynienia i wyłączenie możliwości zgłaszania roszczeń opartych na nowych sposobach wykładni prawa.

Dyskusję podsumowującą pierwszy panel rozpoczął SSR Maciej Plaskacz (SR w Grudziądzu), który zauważył, że dalekosiężnym skutkiem wyodrębnienia przez SN dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej może być dochodzenie roszczeń o zadośćuczynienie za naruszenie tego dobra, które przyjmuje inną postać niż całkowite zerwanie więzi na skutek śmierci poszkodowanego. Wyraził przy tym zapatrywanie, że w razie uznania zasadności tego typu roszczeń, nie odniosą skutku próby ich ograniczenia w judykaturze SN do krzywdy wynikającej ze stanów faktycznych, w których uszczerbek na zdrowiu osoby bliskiej przyjmuje znaczne rozmiary. Opisał ponadto nurt orzeczniczy dostrzegalny w judykaturze sądów powszechnych, a polegający na odchodzeniu od wymogu winy, jako przesłanki roszczenia o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 KC. W toku dyskusji Andrzej Maciążek wyjaśnił, że zadośćuczynienia za krzywdę z przeszłych zdarzeń są wypłacane z aktualnie uiszczanych składek. Zdzisława Cwalińska-Weychert (Wiceprezes Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego) uznała, że obciążanie obecnych ubezpieczających ryzykiem przeszłych zdarzeń łamie Konstytucję RP. Podniosła, że wykładnia art. 448 KC dotycząca roszczeń bliskich zmarłego poszkodowanego doprowadziła do rozregulowania rynku i naruszenia zasad konkurencji. Dr Józef Zych zajął stanowisko, że również przed 3.8.2008 r. istniała podstawa prawna do przyznania zadośćuczynienia bliskim zmarłego w postaci art. 448 w zw. z art. 24 KC. Dr Teresa Grzeszak (Uniwersytet Warszawski) przedstawiła pogląd, zgodnie z którym art. 446 § 4 KC przewiduje kompensację uszczerbku niemajątkowego niewynikającego z naruszenia dobra osobistego. Dostrzegła potrzebę zdefiniowania na nowo pojęcia dobra osobistego ze szczególnym uwzględnieniem wymogu jego osobistego charakteru. Opowiedziała się przeciwko uznaniu więzi rodzinnej i prawa do życia w rodzinie za dobra osobiste. SSO dr hab. Beata Janiszewska (SO Warszawa-Praga) zauważyła, że kreowanie dóbr osobistych następuje w procesie ucierania się stanowisk między orzecznictwem a nauką. Oceniła, że wyodrębnienie dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej nastąpiło zbyt szybko i bez koniecznej refleksji, a istnienie tego dobra jest wątpliwe. Prof. dr hab. Artur Śmieja (Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu) zgłosił wątpliwości co do istnienia dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej. Jednocześnie sprzeciwił się tworzeniu zamkniętego katalogu dóbr osobistych i wskazał, że z uwagi na niewymierność krzywdy przyznawanie różnych kwot zadośćuczynienia jest zjawiskiem normalnym. Dr hab. Monika Wałachowska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) poddała krytyce koncepcję zaliczenia więzi rodzinnej do dóbr osobistych. Przychyliła się do poglądu, zgodnie z którym, przed dodaniem art. 446 § 4 do KC jedyną podstawę przyznania zadośćuczynienia osobie bliskiej zmarłego poszkodowanego był art. 445 § 1 KC, jeżeli doszło do rozstroju zdrowia osoby bliskiej.

Niniejszym przedstawiam pierwszy, z mam nadzieję interesującej serii esejów, którą wspólnie z emerytowanym sędzią Sądu Najwyższego Stanu New Hampshire J.P. Nadeau, nazwaliśmy „Judicial insights”, co pozwoliłem sobie przetłumaczyć jako „Spostrzeżenia sędziego”. Pragnę zwrócić uwagę Państwa na aktualność spostrzeżeń Sędziego J. Nadeau, które mogą się wydać wręcz oczywiste, jednak w obecnej sytuacji władzy sądowniczej nie tylko w Polsce, w mojej opinii wymagają nieustannego przypominania i rozważania¹.

W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej funkcjonuje konstytucyjny system sądownictwa złożony z federalnych sądów rejonowych (District Court) mających siedzibę w każdym stanie. Sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości w I instancji dla przestępstw federalnych, spraw cywilnych pomiędzy obywatelami różnych stanów i skarg dotyczących deliktów konstytucyjnych. Odwołania od wyroków tych sądów są rozpatrywane przez sądy okręgowe (Circuit Court), których jest 13 w całych Stanach Zjednoczonych. Sąd Najwyższy USA decyduje czy przyjmie apelację od wyroku sądu okręgowego, czy też odmówi przyjęcia tego środka.

Każdy stan precyzuje i organizuje system sądownictwa w swojej Konstytucji. W większości stanów sędziowie są wybierani na określoną kadencję, w pozostałych stanach sędziowie są wyznaczani. W New Hampshire sędziowie są powoływani przez gubernatora praktycznie do końca życia, tj. do czasu przejścia w stan spoczynku w wieku 70 lat. Wszyscy sędziowie sądów federalnych są powoływani przez Prezydenta USA i po zatwierdzeniu przez Senat pełnią służbę do końca życia. Dożywotni wybór sędziów federalnych służy zapobieżeniu naciskom na sędziów przez polityków oraz zapobiega usunięciu ze stanowiska za wydanie niepopularnego orzeczenia. Stanowi i federalni ustrojodawcy USA stworzyli władzę wykonawczą i ustawodawczą, która podlega woli narodu. Władza sądownicza natomiast ma pozostać niezależna od zmian w nastrojach politycznych wśród społeczeństwa, jako trzecia równoważna gałąź władzy. Z tego powodu sądy przez całą historię Stanów Zjednoczonych broniły praw człowieka i praw mniejszości przed nadużyciem władzy zarówno ze strony władzy wykonawczej, jak i ustawodawczej. Dlatego też w obliczu aktu wykonawczego Prezydenta D. Trumpa ograniczającego przyjazd do USA obywateli z konkretnych krajów świata, sądy wskazały na zasadę rządów prawa i supremacji Konstytucji Stanów Zjednoczonych.

Zgodnie z Konstytucją USA to władza sądownicza decyduje czy działania podejmowane przez przedstawicieli władzy wykonawczej i ustawodawczej są zgodne z prawem. Powracając do aktualnej sytuacji, nadzwyczajnym wydarzeniem jest, by tak szybko po wyborze nowego prezydenta sądy musiały orzekać o konstytucyjności wydanych przez niego aktów wykonawczych. Sednem sprawy jest tutaj to czy Prezydent posiada kompetencje, by ograniczyć imigrację w sposób, w jaki uczynił to D. Trump. Po rozprawie dowodowej w sądzie rejonowym, apelacji do sądu okręgowego i dyskusji sąd zdecydował, że dowody przedstawione przez Prezydenta były niewystarczające, a sam akt wykonawczy niekonstytucyjny. W ten sposób sądy wskazały, że Konstytucja dotyczy wszystkich, włączając w to Prezydenta, a wykonując swój konstytucyjny obowiązek sądy pozostały apolityczne. Należy pamiętać, że bez względu na to czy sędzia popiera politykę rządu czy nie, jego decyzja nie może być umotywowana politycznie.

Należy podkreślić, że w państwach demokratycznych władza wykonawcza i ustawodawcza nie jest nieograniczona, w przeciwieństwie do państw niedemokratycznych. Amerykańskie sądy nie są częścią administracji państwowej, a zadaniem sędziego nie jest wspieranie lub sprzeciwianie się polityce rządu. Gdy działania rządu są krytykowane w indywidualnych przypadkach, sądy rozstrzygają o legalności tych działań.

Poglądy polityczne wpływają na sposób, w jaki myślimy, ale sędzia amerykański jest zobowiązany do odrzucenia własnych przekonań w trakcie orzekania i trzymania się litery Konstytucji. Istotne jest, że w amerykańskim systemie prawa wszystkie akty prawne i decyzje administracyjne są rejestrowane i służą jako precedensy, które mogą prowadzić sędziów w trakcie rozstrzygania kontrowersyjnych spraw. Żaden system sądownictwa nie jest perfekcyjny – również nasz, ale w USA jesteśmy przekonani, że system sam będzie poprawiał popełnione wcześniej błędy i wypracuje zasady pozwalające podejmować racjonalne decyzje oparte na obiektywnej interpretacji Konstytucji. W Stanach Zjednoczonych, gdzie ceni się wolność słowa, można się spodziewać żywotnej dyskusji o skutkach i zasadności decyzji sądu, jednak nieczęste jest zjawisko kwestionowania niepopularnych orzeczeń. Niedawne ataki na system sądownictwa i próby poniżenia poszczególnych sędziów w celu zdyskredytowania ich orzeczeń wskazują nie tylko na niezrozumienie sensu istnienia niezależnego sądownictwa, ale też podminowują fundamenty, na których została zbudowana demokracja w USA.

Podczas gdy społeczeństwo stanów Zjednoczonych jest podzielone bardziej niż kiedykolwiek, przywódcy polityczni usiłują powoływać sędziów, którzy dzielą ich przekonania polityczne. Fakt powołania sędziego jest oczywiście rezultatem jego przeszłości, edukacji i doświadczenia, ale każdy sędzia wie, że podstawą orzekania jest przede wszystkim prawo, więc niepoważne jest przekonanie, że sędzia zignoruje swoją odpowiedzialność przed Konstytucją i zacznie orzekać w interesie partii, która go powołała. Niezależnie od poglądów przywódców politycznych USA, ważne jest, by pamiętali oni o roli jaką pełnią niezależne sądy w państwie. Jeśli nie okazują oni należytego szacunku dla sądów, oczerniają i poniżają sędziów lub oskarżają o stronniczość w wypadku, gdy orzeczenie jest dla nich niekorzystne, doprowadzić to może do utraty zaufania publicznego nie tylko do sądów, ale także do dwóch pozostałych gałęzi władzy.

Kwestia odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów w Czechach została regulowana w dwóch aktach prawnych. Pierwszy z nich to Ustawa Nr 6/2002 o sądach i sędziach. Zawarto w niej definicję pojęcia przewinienia dyscyplinarnego i katalog kar dyscyplinarnych za delikty dyscyplinarne. Ustawa określa również sposób postępowania w sytuacji, gdy sędzia jest niezdolny do sprawowania urzędu. Drugi akt to Ustawa Nr 7/2002 w sprawie postępowania dotyczącego sędziów, prokuratorów i komorników sądowych. Reguluje ona warunki i przebieg postępowania dyscyplinarnego. Nowelą z 2008 r. (Ustawa Nr 314/2008) na nowo uregulowano przebieg postępowania dyscyplinarnego, w szczególności w miejsce dotychczasowego postępowania dwuinstancyjnego wprowadzono postępowanie jednoinstancyjne¹.

Ustawa Nr 6/2002 o sądach i sędziach

1. Delikt dyscyplinarny

Ustawa Nr 6/2002 stanowi, że sędzia, prezes sądu, wiceprezes sądu, Prezes Sądu Najwyższego lub Prezes Najwyższego Sądu Administracyjnego ponoszą odpowiedzialność za delikty dyscyplinarne. Delikt dyscyplinarny zdefiniowano, jako zawinione naruszenie obowiązków sędziego, a także zawinione zachowanie lub działanie, którym sędzia narusza godność urzędu sędziowskiego lub nie daje rękojmi niezależnego, bezstronnego, profesjonalnego i uczciwego orzekania. Dyscyplinarny delikt Prezesa sądu, wiceprezesa sądu, Prezesa Sądu Najwyższego lub Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego zdefiniowano z kolei, jako zawinione naruszenie obowiązków związanych z pełnioną funkcją. Ustawowe przesłanki uznania czynu za delikt dyscyplinarny określono w bardzo ogólny sposób. Uznanie czynu za przewinienie dyscyplinarne zależy od oceny sądu dyscyplinarnego, który bada zachowanie sędziego w kontekście odpowiedzialności za przewinienie dyscyplinarne. Decyzje w postępowaniu dyscyplinarnym w sprawie indywidualnego zachowania sędziów, które są postrzegane, jako przewinienie dyscyplinarne, cechuje prawotwórczy charakter – częściej spotykany w anglosaskim systemie common-law, w odróżnieniu od decyzji sądów systemu kontynentalnego, który jest rządzony przez ściśle określone ramy prawne.

2. Kary dyscyplinarne

Kary dyscyplinarne mogą być nakładane za przewinienie dyscyplinarne. Ich katalog, w zależności od wagi naruszenia, obejmuje: naganę, obniżenie wynagrodzenia o 30% przez okres maksymalnie jednego roku. W przypadku powtórnego przewinienia w czasie wykonywania kary dyscyplinarnej kara ta może być wydłużona na okres do 2 lat. Najsurowszą z katalogu kar dyscyplinarnych jest usunięcie ze stanowiska sędziego. W przypadku Prezesa sądu, Wiceprezesa sądu, Prezesa Sądu Najwyższego lub Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego do katalogu kar dodano ponadto pozbawienie możliwości wzrostu dodatku służbowego na okres do jednego roku, a w przypadku ponownego popełnienia przewinienia przed końcem poprzedniej kary na okres maksymalnie 2 lat oraz usunięcie z funkcji Prezesa sądu, Wiceprezesa sądu, Prezesa Sądu Najwyższego lub Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego.

Co istotne, możliwe jest odstąpienie od stosowania środków dyscyplinarnych, jeśli samo wszczęcie i prowadzenie postępowania dyscyplinarnego okaże się wystarczające. W przypadku popełnienia kilku deliktów dyscyplinarnych rozpoznawanych łącznie stosuje się kary dyscyplinarne na podstawie przepisów odnoszących się do wykroczenia dyscyplinarnego najsurowiej zagrożonego. Kary dyscyplinarne stosowane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dacie wydania decyzji o zastosowaniu kary dyscyplinarnej. Odpowiedzialność sędziego, prezesa sądu, wiceprezesa sądu, Prezesa Sądu Najwyższego lub Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego za przewinienie dyscyplinarne ustaje, jeśli w ciągu 3 lat od jego popełnienia nie złożono wniosku o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego.