„Nie ma dzieci – są ludzie, ale o innej skali pojęć, innym zasobie doświadczenia, innych popędach, innej grze uczuć. Pamiętaj, że my ich nie znamy”

Janusz Korczak

Wśród zasad prawa rodzinnego wskazuje się głównie na zasadę dobra dziecka. „Dobro dziecka” – worek bez dna, do którego można wrzucić wszystko. Mówią o niej kodeksy, orzecznictwo, konwencje, doktryna. Niniejszy artykuł to rozważania na temat pracy sędziego sądu rodzinnego i jego codziennych dylematów w toku prowadzonych postępowań, z udziałem małoletnich i nieletnich. To refleksje nad tym, czy istnieje „złota zasada”, którą sędzia rodzinny mógłby się kierować, aby w możliwie szerokim zakresie uwzględniać dobro dziecka w podejmowanych przez siebie, jakże trudnych, decyzjach.
[hidepost]

Wprowadzenie

Wzgląd na dobro dziecka przejawia się w dwóch płaszczyznach. Pierwsza z nich – legislacyjna – charakteryzuje się tym, że przy tworzeniu prawa rodzinnego ustawodawca kierował się tą dyrektywą, a druga płaszczyzna – uwzględniania dobra dziecka – dotyczy stosowania prawa i jego wykładni. Nawet, jeżeli przepisy prawa rodzinnego w konkretnym wypadku nie odwołują się do pojęcia dobra dziecka, to każdy podmiot rozstrzygający sprawę dziecka, lub zajmujący się nim, ma obowiązek – przy tym rozstrzygnięciu – uwzględnić to dobro.

Zasada dobra dziecka

Konstytucja RP w art. 72 statuuje zasadę dobra dziecka. Przepis ten określa obowiązek państwa zapewnienia ochrony praw dziecka, prawo do opieki i pomocy władz publicznych dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, obowiązek państwa ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją, a ponadto obowiązek władz publicznych oraz osób odpowiedzialnych za dziecko do wysłuchania i w miarę możliwości do uwzględnienia zdania dziecka w toku ustalania praw dziecka. Przepis powołuje także urząd Rzecznika Praw Dziecka.

Nie należy również zapominać o międzynarodowej Konwencji o Prawach Dziecka z 20.11.1989 r.¹, która również dobro dziecka statuuje jako wartość nadrzędną, wymagającą preferencyjnego traktowania w porównaniu z innymi interesami osób fizycznych i prawnych. Stanowi ono podstawę wszystkich przepisów PrawDziecK. Priorytet dobra dziecka jest podkreślany dodatkowymi terminami: „najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka”, „najlepiej pojęte interesy dziecka”, „nadrzędny interes dziecka”. Podkreślono w ten sposób specyficzny charakter dziecięcych praw, których realizacja zależy w dużej mierze od dorosłych. W treści Konwencji o Prawach Dziecka nie ma definicji pojęcia dobro dziecka, chociaż dokument określa w pewnym stopniu jego zakres wskazując na takie elementy jak opieka, troska i ochrona.

Pomimo tego, że zasada dobra dziecka jest jedną z fundamentalnych zasad prawa rodzinnego, to jednak przepisy prawa polskiego nie określają pojęcia dobra dziecka (podobnie jak i pojęcia dziecka). W związku z tym w piśmiennictwie pojawiło się wiele prób jego określenia. Tytułem przykładu, według S. Kołodziejskiego² dobro dziecka należy traktować jako „zespół wartości, zarówno duchowych, jak i materialnych, jakie konieczne są do prawidłowego: rozwoju fizycznego dziecka, rozwoju duchowego dziecka, i to w jego aspekcie zarówno intelektualnym, jak i moralnym, należytego przygotowania go do pracy dla dobra społeczeństwa”. Należy także pokreślić, że w piśmiennictwie wskazano również na fakt, że definicja byłaby nieprzydatna i hamowałaby przystosowanie przepisów do potrzeb życia w drodze wykładni³. W innym źródle stwierdzono też, że pojęcie to należy do tzw. swoistych pojęć prawnych nienadających się do definiowania, ponieważ nie mają one żadnego semantycznego odniesienia i nie oznaczają ani faktów, ani relacji, ani procesów⁴. Podkreślano przy tym, że jest to model idealizacyjny, zakładający, że dziecko wychowuje się w rodzinie, w atmosferze miłości w warunkach pozwalających zaspokoić jego rozsądnie rozumiane potrzeby oraz najpełniej rozwijać jego talenty i zdolności⁵.

Wspomniany model zakłada też troskę o majątek dziecka. Jest zorientowany nie tylko na aktualną sytuację dziecka, ale również zwrócony ku jego przyszłości. Realizacja tego modelu wymaga indywidualnej oceny dziecka, a w szczególności wzięcia pod uwagę jego wieku, płci, stanu zdrowia, uzdolnień, cech charakterologicznych, wrażliwości psychicznej oraz więzi uczuciowych łączących je z otoczeniem. Niemniej w podstawowym odczuciu można stwierdzić z całą pewnością, że dobro dziecka to możliwość wychowywania się w atmosferze szacunku między rodzicami niezależnie od tego czy są oni razem czy postanowili żyć osobno, a także kontakt z rodziną bliższą i dalszą, uczestnictwo w życiu rodzinnym.

Władza rodzicielska

Pojęcie: dobro dziecka występuje w wielu kategoriach spraw, którymi w swojej pracy zajmuje się sędzia sądu rodzinnego. I tak, w sprawach o władzę rodzicielską nie ulega wątpliwości, że władza rodzicielska to zarówno obowiązek, jak i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka. Władza ta winna być wykonywana tak, jak tego w szczególności wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Oznacza to, że interes ­dziecka rozstrzyga przede wszystkim o tym, jak rodzice i opiekunowie powinni wykonywać swoje obowiązki względem dzieci i rodziny, oraz w jakim kierunku powinny iść rozstrzygnięcia sądu w sprawach rodzinnych⁶.
[/hidepost]

Celem niniejszego artykułu jest próba oceny regulacji art. 814 § 1 zd. 1 KPC w kontekście zagwarantowanej w Konstytucji RP ochrony nienaruszalności mieszkania. Przepis Konstytucji zezwala na przeszukanie mieszkania jedynie w przypadkach określonych w ustawie i tylko w sposób w niej określony. Mając na uwadze te wymagania konstytucyjne, autor artykułu opisuje istniejący stan prawny oraz dokonuje oceny art. 814 § 1 zd. 1 KPC pod kątem jego przydatności, konieczności i proporcjonalności sensu stricto, a także kompletności i szczegółowości unormowania zawartego w KPC.
[hidepost]

Wprowadzenie

Celem egzekucji jest przymusowe spełnienie świadczenia należnego wierzycielowi od dłużnika, poprzez skuteczne i efektywne postępowanie egzekucyjne, wyrażające się szybkością i sprawnością jego prowadzenia. Tym samym wprowadzona zostaje w życie norma prawna (indywidualno–konkretna)¹ oraz urzeczywistnia się konstytucyjne prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP). W tym kontekście należy poddać pod rozwagę czy i inne wartości zagwarantowane w ustawie zasadniczej podlegają równie istotnej ochronie w Kodeksie postępowania cywilnego. Jednym z przepisów, na który warto zwrócić uwagę, jest art. 814 § 1 zd. 1 KPC dający możliwości komornikowi, jeżeli cel egzekucji tego wymaga, otwarcia mieszkania dłużnika oraz innych pomieszczeń i schowków dłużnika, jak również przeszukania jego rzeczy, mieszkania i schowków, w konfrontacji z art. 50 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP z 2.4.1997 r.²

Nienaruszalność mieszkania, zagwarantowana w art. 50 Konstytucji RP, jest jednym z podstawowych praw wolnościowych jednostki. Zgodnie z tym przepisem, zapewnia się nienaruszalność mieszkania, a naruszenie tzw. „miru domowego” poprzez przeszukanie, podobnie jak innych pomieszczeń lub pojazdu, może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i tylko w sposób w niej określony. Jak można dostrzec, w stosunku do regulacji obowiązującej poprzednio w Konstytucji z 1952 r.³, nastąpiło wzmocnienie tego prawa o obowiązek określenia trybu, w jakim może odbyć się przeszukanie. Wartość ta związana jest ściśle z innymi wolnościami i prawami osobistymi wyrażonymi m.in. w: art. 41 Konstytucji RP zapewniający nietykalność osobistą, a także art. 47 dotyczący ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego i dobrego imienia. Poza ustawą zasadniczą nienaruszalność mieszkania objęta jest ratyfikowanymi przez Polskę umowami międzynarodowymi, wśród których najważniejszymi regulacjami są: art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności⁴, art. 7 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej⁵ oraz art. 12 rezolucji ONZ – Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka⁶. Nienaruszalność mieszkania jako dobro osobiste pozostaje ponadto pod ochroną prawa cywilnego – art. 23 i 24 KC, jak i prawa karnego w art. 193 KK – ochrona miru domowego, czyli wolność niezakłóconego korzystania z domu, mieszkania czy innego lokalu.

Pojawia się zatem pytanie czy art. 814 KPC obowiązujący niezmieniony w swej zasadniczej części (§ 1 i 2) od 1.1.1965 r., tj. daty wejścia jego w życie, spełnia wymogi określone w art. 50 Konstytucji RP.

Przedstawione poniżej spostrzeżenia są próbą skierowania uwagi na dostrzeżone mankamenty.

Regulacje konstytucyjne – przedmiot ochrony

Nienaruszalność mieszkania jest klasycznym prawem jednostki o charakterze osobistym, służącym zwłaszcza jej psychicznej integralności i posiadającym wyraźny związek z deklarowaną godnością jednostki⁷. Sformułowanie w art. 50 Konstytucji RP, obejmuje swym zakresem następujące stany faktyczne: zakaz wkraczania do jego wnętrza bez zgody osób uprawnionych (domowników), zakaz przebywania bez zgody uprawnionych oraz zakaz przeszukania⁸. Przy czym powyższe zakazy obejmują swym zakresem nie tylko mieszkanie, pełniące funkcję podstawową, związana z trwałym przebywaniem ludzi, stanowiące ich centrum życiowe⁹, ale również inne pomieszczenia wykorzystywane przez domowników (komórki, garaże), a także pojazdy¹⁰. Wolności te doznają ograniczeń jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.

Próbując ustalić zakres pojęciowy „mieszkania, pomieszczeń i schowków”, podlegające ingerencji w postępowaniu egzekucyjnym, należałoby w pierwszej kolejności sięgnąć do definicji legalnych. I tak samodzielnym lokalem mieszkalnym, w rozumieniu ustawy z 24.6.1994 r. o własności lokali¹¹, jest wydzielona trwałymi ścianami w obrębie budynku izba lub zespół izb przeznaczonych na stały pobyt ludzi, które wraz z pomieszczeniami pomocniczymi służą zaspokajaniu ich potrzeb mieszkaniowych. Do lokalu mogą przynależeć, jako jego części składowe, pomieszczenia przynależne, choćby nawet do niego bezpośrednio nie przylegały lub były położone w granicach nieruchomości gruntowej poza budynkiem, w którym wyodrębniono dany lokal, a w szczególności: piwnica, strych, komórka, garaż. Lokal poza podstawowym przeznaczeniem, służącym do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, może być lokalem będącym pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzinie kultury i sztuki¹². Mieszkanie, według rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12.4.2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie¹³, to zespół pomieszczeń mieszkalnych (pokoje w mieszkaniu, a także sypialnie i pomieszczenia do dziennego pobytu ludzi) i pomocniczych, mający odrębne wejście, wydzielony stałymi przegrodami budowlanymi, umożliwiający stały pobyt ludzi i prowadzenie samodzielnego gospodarstwa domowego. Są to również pomieszczenia pomocnicze i gospodarcze znajdujące się poza mieszkaniem lub lokalem użytkowym, służące do celów komunikacji wewnętrznej, higieniczno-sanitarnych, przygotowywania posiłków, a także do przechowywania ubrań, przedmiotów oraz żywności, przechowywania przedmiotów lub produktów żywnościowych użytkowników budynku, materiałów lub sprzętu związanego z obsługą budynku, a także opału lub odpadów stałych. Lokalem użytkowym jest z kolei pomieszczenie lub zespół pomieszczeń, wydzielone stałymi przegrodami budowlanymi, niebędące mieszkaniem, pomieszczeniem technicznym albo pomieszczeniem gospodarczym.
[/hidepost]