Wprowadzenie

W wyroku z 27.3.2013 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 20 pkt 1 PrUSP jest zgodny z Konstytucją. Zdania odrębne zgłosili sędziowie TK: Wojciech Hermeliński, Teresa Liszcz, Andrzej Wróbel, Marek Zubik.

Podstawowym wzorcem kontroli był art. 176 ust. 2 Konstytucji. Główny zarzut dotyczył naruszenia zasady wyłączności ustawy w zakresie określenia ustroju i właściwości miejscowej sądów. Ustalenie, czy tworzenie i znoszenie sądów może być traktowane jako określanie lub zmienianie ustroju sądów, wymagało zdefiniowania pojęcia „ustrój sądów” (art. 176 ust. 2 Konstytucji). Trybunał przyjął, że tworzenie i znoszenie sądów nie jest elementem ustroju sądów. Zawarte w art. 176 ust. 2 Konstytucji odesłanie do określenia w ustawie ustroju sądów zostało zrealizowane m.in. przez PrUSP oraz PrUSW, gdzie wskazano różne kategorie sądów powszechnych i wojskowych. Obie ustawy uregulowały również strukturę wewnętrzną sądów. PrUSP wprowadziła ponadto zasadę powiązania struktury sądów powszechnych z podziałem terytorialnym kraju na gminy, a także określiła działające w ramach poszczególnych sądów wydziały.

Skoro tworzenie i znoszenie sądów nie stanowi, zdaniem TK, zmiany ustroju sądów w rozumieniu art. 176 ust. 2 Konstytucji, a zatem dokonywanie tych czynności nie wymaga ustawy, to czynności te mogą być wykonywane przez ministrów w drodze rozporządzenia wydawanego na podstawie prawidłowo skonstruowanego upoważnienia ustawowego. W ocenie TK, zasada podziału i równowagi władzy nie eliminuje powiązań między poszczególnymi władzami. Odrębność i niezależność władzy sądowniczej od innych władz dotyczy wyłącznie jej istoty, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Kolejnym wzorcem powołanym przez wnioskodawców był art. 180 ust. 5 Konstytucji, zgodnie z którym w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan spoczynku z pozostawieniem mu pełnego uposażenia. Zdaniem TK, przepis ten urzeczywistnia zasadę niezależności i odrębności władzy sądowniczej, z drugiej strony – jest koniecznym warunkiem realizacji przysługującego jednostce prawa do sądu. Sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy gwarantuje bowiem jedynie niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Ochrona niezawisłości sędziów przez zapewnienie im nieusuwalności i nieprzenoszalności nie jest celem samym w sobie, lecz jest środkiem umożliwiającym realizację konstytucyjnie gwarantowanego prawa do sądu. Ustrojodawca wprost dopuszcza przeniesienie sędziego do innego sądu w sytuacji zmiany granic okręgów sądowych, a wymóg ustawowej podstawy dotyczy wyłącznie przeniesienia związanego ze zmianą ustroju sądów. Z tego powodu kwestionowane przepisy są zgodne z art. 176 ust. 2 w zw. z art. 180 ust. 5 Konstytucji. Ostatnim wzorcem kontroli był art. 92 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym rozporządzenie jest wydawane przez organ wskazany w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Sposób ujęcia wytycznych, zakres ich szczegółowości i ujęte w nich treści, są w zasadzie sprawą uznania ustawodawcy. Analiza treści wytycznych, według TK, prowadzi do wniosku, że głównymi wytycznymi, które wskazuje, są potrzeba zapewnienia racjonalnej organizacji sądownictwa oraz ekonomia postępowania sądowego. Pierwsza zakłada, że racjonalna organizacja sądownictwa wymaga dostosowania liczby sądów, ich wielkości i obszarów właściwości do zakresu obciążenia wpływem spraw. Ponadto, ustawodawca określił cel (będący również wytyczną), który minister sprawiedliwości powinien mieć na uwadze wydając rozporządzenie, czyli zagwarantowania realizacji prawa obywatela do rozpoznania jego sprawy w rozsądnym terminie. Tak określone wytyczne co do treści rozporządzenia są wystarczająco szczegółowe i spełniają wymagania stawiane im przez art. 92 ust. 1 Konstytucji. (BP)

Opracował:
Bartłomiej Przymusiński
Rzecznik prasowy SSP „Iustitia”

Wraz z nadchodzącą wiosną pojawia się nadzieja na zmianę postrzegania sędziów przez dziennikarzy. Nie zwykliśmy jako sędziowie oglądać w telewizji programów, które wskazywałyby rzetelnie trudy naszej służby i słabszą pozycję Trzeciej Władzy. Dlatego z zaskoczeniem przyjęliśmy wywiad z sędzią Igorem Tuleyą dla programu Uwaga TVN, w którym sędzia powiedział do milionów widzów to, o czym my sami mówimy codziennie1. (BP)

¹ Wywiad można obejrzeć na stronie internetowej programu (skrócony link: www.bit.ly/15IyMy2).

W dniu 21.2.2013 r. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka i Komisja Obrony Narodowej na wspólnym posiedzeniu obradowały nad senackim projektem ustawy o zmianie ustaw – Prawo o ustroju sądów powszechnych i Prawo o ustroju sądów wojskowych.

Projekt zakładał zmianę trybu postępowań o uchylenie immunitetu sędziowskiego. W obydwu ustawach obecne przepisy stanowią, że wniosek o uchylenie immunitetu sędziemu podlega wstępnej kontroli właściwego prezesa sądu, który może odmówić jego przyjęcia w razie oczywistej bezzasadności wniosku. Decyzja taka jest zaskarżalna, a organem odwoławczym jest właściwy sąd dyscyplinarny.

Według projektu możliwość taka miała być zniesiona, a każdy wniosek o uchylenie immunitetu sędziemu, nawet oczywiście bezzasadny, miał być rozpoznawany przez sąd dyscyplinarny na posiedzeniu z udziałem stron (wnioskującego i sędziego), oczywiście z możliwością złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie uchylenia immunitetu i koniecznością rozpoznania zażalenia przez Sąd Najwyższy jako odwoławczy. Projekt ustawy zyskał aprobatę Krajowej Rady Sądownictwa i Stowarzyszenia Sędziów „Themis”, które wniosły jedynie, aby sąd dyscyplinarny mógł orzekać w powyższej sytuacji bez udziału stron. Ich wnioski nie zostały uwzględnione w projekcie.

Natomiast podczas posiedzenia Komisji reprezentujący „Iustitię” prezes Maciej Strączyński poddał projekt pełnej krytyce, jako umożliwiający blokowanie postępowań sądowych, zwłaszcza karnych, przez składanie bezzasadnych wniosków o uchylenie immunitetu sędziom prowadzącym sprawy. Złożył wniosek o odrzucenie projektu, który to wniosek przejął jako uprawniony poseł Stanisław Wziątek (SLD, Komisja Obrony Narodowej). Stanowisko „Iustitii” poparł w całości wiceminister sprawiedliwości Wojciech Hajduk. W efekcie projekt został przez połączone komisje odrzucony znaczną większością głosów. (BP)

Dzień 23 maja w całej Europie będzie obchodzony jako Dzień Sprawiedliwości (Day of Justice). Dzień ten został wybrany na pamiątkę zamordowania w 1992 r. przez sycylijską mafię słynnego sędziego Giovanniego Falcone. Z inicjatywą zorganizowania tego wydarzenia wystąpiło międzynarodowe Stowarzyszenie Europejscy Sędziowie i Prokuratorzy na rzecz Demokracji i Wolności MEDEL. Prosimy o śledzenie naszej strony internetowej – będziemy zamieszczać informacje, w jaki sposób polscy sędziowie i prokuratorzy włączą się do tej inicjatywy. (BP)

Od lat przyjmowało się, że decyzja w przedmiocie przeniesienia sędziego – na jego wniosek – jest „władzą dyskrecjonalną” Ministra Sprawiedliwości i nie musi on wyjaśniać sędziemu przyczyn odmowy przeniesienia.

Przypadek warszawskiego sędziego Janusza Pelczarskiego, który siedmiokrotnie prosił ministra o przeniesienie i siedem razy otrzymywał odpowiedź odmowną – był wyjątkowo jaskrawy. Na tle jego sprawy „Iustitia” zwróciła się do Krajowej Rady Sądownictwa o zajęcie stanowiska. KRS zareagowała, uznając aktualną praktykę za nieprawidłową i postulując zmiany ustawy, podobnie jak „Iustitia”. Sędzia Janusz Pelczarski skierował skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Orzeczenie zapadło w dniu 30.1.2013 r. Decyzja Ministra, odmawiająca przeniesienia sędziego, została uchylona, a ustne motywy orzeczenia były druzgocące dla resortu. Wojewódzki Sąd Administracyjny przywołał orzecznictwo Sądu Najwyższego sprzed kilku lat. Na jego kanwie wskazał, że kwestie związane z przeniesieniem sędziego są immanentnie związane z władzą sądowniczą i nie jest to tylko kwestia stosunków służbowych. Zdaniem WSA, nie budzi wątpliwości, że są takimi decyzjami i podlegają kontroli sądownictwa administracyjnego. Sąd skrytykował jednoznacznie argument ministerstwa, że skarga powinna być odrzucona jako niedopuszczalna, bo dotyczy stosunków podległości organizacyjnej i służbowej (art. 3 § 3 KPA). Odrzucił też argument zawarty w odpowiedzi na skargę sędziego, że uznanie decyzji w przedmiocie przeniesienia za administracyjną będzie złamaniem Konstytucji, bo oznaczać będzie, że organ administracji publicznej może wydawać decyzje administracyjne wobec sędziów, co byłoby naruszeniem art. 10 i 173 Konstytucji. WSA uznał argument za niezrozumiały. Również argument, że skoro art. 75 § 3 PrUSP przewiduje możliwość odwołania się sędziego w podobnej sytuacji do Sądu Najwyższego, nie został uznany za podważający charakter decyzji. Przytoczono szereg decyzji administracyjnych, od których przysługuje droga sądowa do sądów powszechnych. Ostatecznie zatem „postanowienie ministra” zostało uznane za decyzję administracyjną, uchylone i sprawa zostanie przekazana do ponownego rozpoznania. Wyrok nie jest jeszcze prawomocny1. (BP)

¹  Z pełnym tekstem uzasadnienia można zapoznać się na: www.iustitia.pl (skrócony link: bit.ly/Zi52aj).

Projekt ustawy o okręgach sądowych sądów powszechnych, pod którym obywatelski komitet inicjatywy ustawodawczej zebrał ponad 160 tysięcy podpisów, został przyjęty przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP i skierowany do drugiego czytania w Sejmie. Podczas prac w Komisji wprowadzono do projektu sporo poprawek, ale nie zmieniają one zasadniczego celu ustawy – przywraca ona samodzielność wszystkim sądom zniesionym z dniem 1.1.2013 r. przez ministra Jarosława Gowina. Do ostatniej chwili posłowie PO – jedynej partii sprzeciwiającej się uchwaleniu ustawy – próbowali zablokować przyjęcie projektu, a następnie wprowadzić „poprawki”, które skreślały z ustawy sądy zniesione przez ministra. Nie uzyskali jednak większości1. (BP)

¹  Tekst projektu zamieściliśmy na: www.iustitia.pl (skrócony link: bit.ly/XAmRi9).